Nhà hát Chèo Hưng Yên: Đánh thức hồn Chèo qua những thanh âm dân tộc

Bằng âm sắc đặc trưng của các nhạc cụ dân tộc, chương trình khắc họa những câu chuyện về quê hương, con người, đồng thời tạo sự kết nối giữa các làn điệu Chèo cổ và những sáng tạo trên nền chất liệu âm nhạc truyền thống.

Chương trình do Giám đốc Nhà hát Chèo Hưng Yên Lê Tiến Lượng làm chỉ đạo nghệ thuật; NSƯT Nguyễn Mạnh Tuấn làm chỉ huy dàn nhạc.

Phần hòa tấu, các nghệ sĩ Nhà hát Chèo Hưng Yên phối hợp ăn ý, tạo nên những giai điệu đậm đà bản sắc âm nhạc truyền thống

Khi âm thanh làng quê hòa cùng nhịp Chèo

Trong phần hòa tấu, 3 tác phẩm Đường trường Vị Thủy (cổ bản; biên tập và dàn dựng: NSƯT Mạnh Tuấn- nghệ sĩ Gia Khang), Vọng khúc hồn quê (sáng tác: Đạt Kìm) và Việc làng (sáng tác: NSND Huỳnh Tú) mang đến những sắc thái âm nhạc riêng, cùng góp phần khắc họa vẻ đẹp của làng quê và âm hưởng Chèo truyền thống.

Với Đường trường Vị Thủy, các nghệ sĩ khai thác nét đặc trưng của điệu cổ bản, tạo nên những câu nhạc khi khoan thai, dìu dặt, lúc dạt dào, phóng khoáng. Sự chuyển biến linh hoạt trong tiết tấu và sắc thái giúp tác phẩm mở ra không gian âm nhạc giàu cảm xúc, vừa giữ được vẻ nền nã của Chèo cổ, vừa tạo độ bay bổng trong cách thể hiện.

Phần thi hòa tấu đưa khán giả trở về với âm hưởng Chèo truyền thống qua những giai điệu đậm sắc thái làng quê Việt Nam

Trong khi đó, Vọng khúc hồn quê gợi nhắc những hình ảnh thân thuộc của làng quê Việt Nam như bến nước, sân đình, nếp nhà và những ký ức bình dị gắn với đời sống cộng đồng.

Qua sự hòa quyện của các nhạc cụ dân tộc, âm hưởng Chèo được mở rộng về màu sắc và cách biểu đạt, song vẫn giữ được nét mộc mạc, đằm thắm vốn có. Tác phẩm không thiên về sự phô diễn kỹ thuật mà chú trọng khơi gợi cảm xúc, đưa người nghe trở về với những miền ký ức gần gũi, thân thương.

Đặc biệt, Việc làng tạo dấu ấn riêng khi đưa âm thanh từ những vật dụng lao động thường ngày vào cấu trúc tác phẩm. Tiếng sàng sẩy, đập lúa, quét sân, tiếng gò, tiếng búa… được khai thác như những chất liệu âm nhạc độc đáo, đan xen với tiếng đàn, tiếng trống và các nhạc cụ truyền thống.

Những âm thanh khi đối đáp, lúc hòa quyện tạo nên bức tranh làng quê sống động, tái hiện nhịp sống lao động bình dị mà náo nức. Cách xử lý này vừa đem đến sự mới mẻ cho phần hòa tấu, vừa cho thấy khả năng mở rộng chất liệu sáng tạo từ chính đời sống văn hóa dân gian.

Theo NSƯT Nguyễn Mạnh Tuấn (Chỉ huy dàn nhạc, Trưởng phòng Nghệ thuật và Tổ chức biểu diễn Nhà hát Chèo Hưng Yên), ở Đường trường Vị Thủy, ê-kip chú ý đến tính năng của từng nhạc cụ, cách nhả câu, sự khoan thai và những đoạn âm nhạc dâng lên dạt dào.

Với Vọng khúc hồn quê, các nhóm nhạc cụ cần nối tiếp, nâng đỡ nhau để giữ mạch cảm xúc đằm thắm, thiết tha.

Còn Việc làng lại đòi hỏi sự ăn ý trong những phần đối đáp giữa âm thanh của vật dụng lao động với các nhạc cụ. Phải phối hợp chặt chẽ để người nghe cảm nhận được từng âm thanh quen thuộc, đồng thời thấy được không khí náo nức của cả làng quê.

Đó cũng là cái thú vị của hòa tấu: mỗi người có một phần việc, một tiếng nói, nhưng cùng làm nên sức sống của tác phẩm.

Những thanh âm mang nặng tình đời, tình nghề

Ở phần thi độc tấu, 4 phần thi mang tới âm hưởng của 4 nhạc cụ: đàn bầu, tam thập lục, đàn nhị và trống.

Mỗi nhạc cụ mang một sắc thái biểu cảm riêng, chuyển tải từ tình quê, niềm vui đến nỗi đau thân phận và tình yêu sân khấu. Qua tiếng đàn, nhịp trống, các nghệ sĩ vừa khắc họa dấu ấn riêng của từng tác phẩm, vừa góp phần tạo nên câu chuyện nghệ thuật xuyên suốt chương trình.

NSƯT Nguyễn Mạnh Tuấn bày tỏ: “Trong quá trình chuẩn bị, chúng tôi luôn trao đổi với nhau rằng phải hiểu tác phẩm muốn nói điều gì, rồi mới tìm cách thể hiện bằng nhạc cụ. Mỗi cách ngân, rung, mỗi nhịp gõ hay khoảng lặng đều cần có ý nghĩa trong câu nhạc”.

Với phần độc tấu đàn bầu của Phạm Đào Khánh, làn điệu cổ Vãn canh đòi hỏi sự mềm mại, da diết trong cách diễn đạt. Đến Khóc Tố Như (tác giả: NSND Huỳnh Tú), phát triển từ làn điệu Chèo Du xuân, tiếng đàn ngân rung mang theo nỗi day dứt, có lúc như nghẹn lại.

Qua từng cung bậc, nghệ sĩ gửi gắm niềm tưởng nhớ đại thi hào Nguyễn Du, sự cảm thương dành cho nàng Kiều và những phận người tài hoa nhưng bạc mệnh.

Phần thi tam thập lục của Nguyễn Thị Hạnh, âm sắc trong trẻo cùng những nét đàn linh hoạt được khai thác theo tinh thần từng tác phẩm.

Cổ bản Đường trường Duyên phận mang sắc thái vui tươi, gửi gắm lời chúc phúc cho đôi lứa. Trong khi đó, Phú Nông Giang hợp khúc (tác giả: Trường Lâm), phát triển từ làn điệu Chèo Luyện Tam Tầng, gợi hình ảnh dòng sông quê hương với những chuyển động khi êm đềm, khoan thai, lúc mạnh mẽ, dồn dập, đan xen cùng những ký ức lịch sử.

Với đàn nhị của Nguyễn Mạnh Hùng, Sử rầu – Ba Than thiên về sự giãi bày, khắc họa nỗi đau và những uẩn khúc của thân phận. Còn Dạt nước cánh bèo (tác giả: Đạt Kìm) khai thác âm hưởng hát Xẩm, tạo nên tiếng đàn mộc mạc, day dứt, chất chứa khát vọng được yêu thương và tìm thấy một bến bờ bình yên.

Phần độc tấu trống của Bùi Văn Tân có sự chuyển biến rõ nét về sắc thái âm nhạc. Hề đơm đó mang nét dí dỏm, trào lộng đặc trưng của nghệ thuật Chèo. Đến Người đàn bà điên (tác giả: NSND Huỳnh Tú), tiếng trống khi dồn dập, thôi thúc, lúc ngập ngừng, thổn thức, gợi lại những ký ức sân khấu sâu đậm trong lòng người nghệ sĩ.

Qua đó, tiếng trống trở thành lời tự sự về nỗi nhớ nghề, khát vọng trở lại với vai diễn và niềm đam mê sân khấu vẫn luôn cháy bỏng.

Theo Giám đốc Nhà hát Chèo Hưng Yên Lê Tiến Lượng, chương trình góp phần làm nổi bật chiều sâu và sức truyền cảm của âm nhạc Chèo, từ những giai điệu đậm tình quê, tiếng cười dân gian đến những khúc nhạc chất chứa nỗi niềm thân phận.

Việc kết hợp các làn điệu cổ với những tác phẩm phát triển cũng mở ra hướng tiếp cận mới, vừa bảo tồn phong cách diễn tấu và bản sắc Chèo, vừa khơi gợi khả năng sáng tạo trên nền tảng truyền thống.

Để Chèo đến gần hơn với khán giả trẻ, Nhà hát chú trọng đa dạng hóa hình thức giới thiệu thông qua biểu diễn, giao lưu, chương trình học đường và nền tảng số. Những trải nghiệm trực tiếp với âm thanh nhạc cụ, câu chuyện tác phẩm và nghệ sĩ sẽ giúp người trẻ thêm hứng thú, hiểu và yêu nghệ thuật Chèo, từ đó góp phần nuôi dưỡng sức sống của di sản trong đời sống đương đại.