Tiếng trống, lời chúc văn và những thanh âm nghìn năm ở lễ hội đền Lê Hoàn

Đoàn rước kiệu trong khuôn khổ lễ hội

Tại làng Trung Lập, xã Xuân Lập (Thanh Hóa), lễ hội đền thờ Lê Hoàn được duy trì hằng năm vào ngày 8.3 âm lịch. Trong không gian di tích, các nghi thức dâng hương, tế lễ, đọc chúc văn, rước kiệu được tổ chức theo lệ truyền thống. Phần hội có các trò diễn dân gian, hoạt động văn hóa và trò chơi cộng đồng.

Những âm thanh xuất hiện trong lễ hội đều gắn với một hoạt động cụ thể. Tiếng trống báo hiệu các nghi thức, nhịp nhạc theo đoàn rước, lời chúc văn tưởng nhớ công lao nhà vua.

Ở phần hội, tiếng trống, thanh la, nhạc cụ dân gian hòa cùng những điệu múa, trò diễn tạo nên không khí sinh hoạt văn hóa của người dân địa phương.

Không chỉ là hoạt động tưởng niệm một nhân vật lịch sử, lễ hội còn là nơi các thực hành văn hóa được duy trì trong cộng đồng. Từ người tham gia tế lễ, người chuẩn bị đồ lễ đến các đội diễn trò, mỗi người đảm nhiệm một phần công việc, góp phần giữ lại những tập tục gắn với di tích.

Từ nghi thức tế lễ đến những diễn xướng dân gian 

Lê Hoàn sinh năm 941 tại làng Trung Lập, vùng đất Ái Châu xưa, nay thuộc xã Xuân Lập. Năm 980, ông lên ngôi hoàng đế, lấy niên hiệu Thiên Phúc, trở thành vị vua đầu tiên của triều Tiền Lê.

Trong thời gian trị vì, Lê Đại Hành lãnh đạo quân dân đánh bại quân Tống năm 981, bảo vệ nền độc lập của Đại Cồ Việt; đồng thời tổ chức nhiều hoạt động nhằm củng cố đất nước.

Sau khi nhà vua qua đời năm 1005, nhân dân quê hương lập đền thờ để tưởng nhớ công lao. Qua nhiều thế kỷ, đền thờ trở thành địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng và tổ chức lễ hội của cộng đồng. Lễ hội đền thờ Lê Hoàn vì thế mang cả ý nghĩa lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa dân gian.

Trong các nghi thức, tế lễ và đọc chúc văn là những hoạt động quan trọng. Chúc văn được trình đọc trước không gian thờ tự, thể hiện sự tưởng nhớ, tri ân công lao nhà vua.

Các nghi thức được thực hiện theo trình tự, có người đảm nhiệm từng phần việc, từ chuẩn bị lễ vật đến thực hành tế lễ.

Tiếng trống, nhạc trong đoàn rước cũng gắn với trình tự nghi lễ. Người tham gia không chỉ thực hiện động tác hay tạo âm thanh mà còn tuân theo những quy định đã được cộng đồng duy trì. Đây là một trong những yếu tố tạo nên tính liên tục của lễ hội qua các thế hệ.

Nghi thức trình chúc văn tại lễ hội đền thờ Lê Hoàn

Bên cạnh phần lễ, các loại hình diễn xướng dân gian góp phần tạo nên nét riêng của lễ hội đền thờ Lê Hoàn. Trò Xuân Phả, múa pồn pông, cồng chiêng, nhảy sạp cùng các trò chơi dân gian được tổ chức trong phần hội, thu hút người dân và du khách.

Trò Xuân Phả là loại hình diễn xướng dân gian có lịch sử lâu đời ở Thanh Hóa, gắn với làng Xuân Phả, xã Thọ Xuân. Trò diễn có hệ thống nhân vật, trang phục, đạo cụ, âm nhạc và động tác múa riêng. Tiếng trống, thanh la, xênh tre cùng nhịp diễn tạo nên đặc trưng của loại hình nghệ thuật này.

Việc đưa Trò Xuân Phả vào không gian lễ hội đền Lê Hoàn giúp người dân có thêm cơ hội tiếp cận các giá trị văn hóa truyền thống. Những tiết mục không chỉ phục vụ người xem mà còn là dịp để các nghệ nhân thực hành, giới thiệu loại hình nghệ thuật đã được trao truyền trong cộng đồng.

Các hoạt động cồng chiêng, múa pồn pông, nhảy sạp cũng phản ánh sự đa dạng văn hóa trên địa bàn Thanh Hóa. Mỗi loại hình có đặc điểm riêng về nhạc cụ, nhịp điệu và cách biểu diễn.

Khi xuất hiện trong lễ hội, các hoạt động này tạo nên không gian giao lưu giữa các cộng đồng, đồng thời góp phần giới thiệu những giá trị văn hóa địa phương.

Bảo tồn di sản từ những người trực tiếp thực hành 

Một hoạt động gắn với lễ hội đền thờ Lê Hoàn là hội thi làm cỗ chay tiến vua. Các món ăn truyền thống như bánh chưng nung, bánh lá răng bừa được chuẩn bị theo cách thức riêng, gắn với phong tục và tập quán của người dân địa phương.

Đền thờ Lê Hoàn (xã Xuân Lập, Thanh Hóa) – Di tích quốc gia đặc biệt gắn liền với sự nghiệp của vua Lê Đại Hành

Việc làm cỗ không chỉ phục vụ nghi thức dâng cúng mà còn lưu giữ tri thức ẩm thực. Những người có kinh nghiệm hướng dẫn thế hệ trẻ cách lựa chọn nguyên liệu, chế biến và hoàn thiện món ăn.

Quá trình chuẩn bị đòi hỏi sự phối hợp của nhiều người, qua đó duy trì những kỹ năng và tập quán đã tồn tại lâu đời.

Người dân làng Trung Lập giữ vai trò quan trọng trong tổ chức lễ hội. Từ việc chuẩn bị không gian di tích, đồ lễ, tham gia đoàn rước đến thực hành tế lễ, các công việc đều có sự tham gia của cộng đồng. Đây cũng là điều kiện để những người trẻ tiếp cận và học hỏi các nghi thức truyền thống.

Năm 2018, đền thờ Lê Hoàn được công nhận Di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2023, Lễ hội đền thờ Lê Hoàn được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Với chương trình “Thanh âm Việt Nam – Giai điệu cuộc sống”, lễ hội đền thờ Lê Hoàn có thể được giới thiệu qua những âm thanh đặc trưng như tiếng trống hội, lời chúc văn, nhạc trong đoàn rước và âm thanh của Trò Xuân Phả.

Bảo tồn lễ hội không chỉ là duy trì ngày hội hằng năm mà còn phải giữ được những người biết thực hành nghi thức, diễn xướng và truyền dạy cho thế hệ sau.