Nhà thầu chịu sức ép trên nền chi phí đầu vào cao

Ngành xây dựng vẫn chật vật dù đang đứng trước một thị trường lớn hiếm có. Ảnh minh họa: Việt Dương

Áp lực từ chi phí đầu vào

Xây dựng là một trong những ngành chịu tác động trực tiếp từ biến động giá nguyên vật liệu dù triển vọng ngành vẫn được hỗ trợ bởi đầu tư công và nhu cầu xây dựng hạ tầng. Theo Công ty Chứng khoán MB (MBS), tăng trưởng ngành xây lắp trong những tháng cuối năm được thúc đẩy bởi xây dựng dân dụng và đầu tư công, trong khi backlog của các doanh nghiệp xây lắp tiếp tục duy trì ở mức cao.

Trong khi Coteccons có hơn 77.000 tỷ đồng giá trị hợp đồng còn lại để thực hiện (backlog) tới cuối tháng 10/2026 thì Newtecons cũng đang ghi nhận giá trị backlog đạt 18.500 tỷ đồng. Tương tự, một nhà thầu xây dựng đang sở hữu khối lượng backlog tỷ USD là Central với tổng giá trị được ghi nhận khoảng hơn 35.000 tỷ đồng hay Fecon cũng công bố đang có lượng backlog trên 12.000 tỷ đồng.

Trong khi đó, Xây dựng Hòa Bình vừa thông báo tiếp tục trúng gói thầu gần 1.700 tỷ đồng tại Hà Nội, đưa tổng giá trị trúng thầu từ đầu năm lên hơn 8.600 tỷ đồng còn một nhà thầu xây dựng đang sở hữu khối lượng backlog tỷ USD là Central với tổng giá trị được ghi nhận khoảng hơn 35.000 tỷ đồng hay Fecon cũng công

Sự mở rộng đồng đều của dòng vốn đầu tư toàn xã hội đã tạo nền tảng vững chắc cho hoạt động xây lắp trong suốt nửa đầu năm 2026. Theo Cục Thống kê, giá trị tăng thêm ngành xây dựng trong 9 tháng năm 2026 tăng gần 11% so với cùng kỳ năm trước. 

Tuy nhiên, khi khối lượng công việc tăng, bài toán lợi nhuận lại trở nên phức tạp hơn, trong bối cảnh giá thép và xi măng tăng trong bối cảnh nhu cầu xây dựng, hạ tầng gia tăng đang gây sức ép lên giá vốn của nhà thầu.

So với cùng kỳ, giá cát xây dựng đã tăng tới 70%, đá xây dựng tăng 30%, thép xây dựng tăng 28% và xi măng tăng 9%, cùng với đó, chi phí vận chuyển tăng do giá nhiên liệu cao cũng làm gia tăng đáng kể chi phí về tận chân công trình.

Bên cạnh giá vật tư, tình trạng thiếu hụt nhân công thực tế khiến chi phí nhân lực gia tăng, trong khi đơn giá định mức tại nhiều dự án đầu tư công chưa kịp điều chỉnh theo biến động thực tế của thị trường. Giá nhân công chi trả cho lao động xây dựng, thợ lành nghề hoặc thợ tại các công trình trọng điểm đã đẩy lên rất cao, phổ biến từ 900.000 đồng đến 1.000.000 đồng/ngày công, tăng mạnh so với trước đây và gấp hơn 2 lần so với mức đơn giá cũ trong định mức Nhà nước.

Mặt khác, chi phí tài chính duy trì ở mức cao với lãi suất cho vay VND bình quân quanh mức 11 - 13%, thậm chí lên tới 15% tiếp tục gặm nhấm lợi nhuận của nhiều doanh nghiệp thâm dụng vốn vay.

Vinaconex là một trong trường hợp điển hình khi lợi nhuận sau thuế quý qua giảm tới hơn 90% so với cùng kỳ năm về còn hơn 306 tỷ đồng, phần lớn mức giảm này đến từ nền so sánh cao của quý III/2025, khi Vinaconex ghi nhận khoản lãi chuyển nhượng vốn tại công ty con. Tuy nhiên, đi sâu vào hoạt động kinh doanh thuần túy, doanh thu thuần của nhà thầu này cũng giảm tới 26% so với cùng kỳ, còn gần 3.296 tỷ đồng sau 9 tháng đầu năm.

Trong khi đó, dù hoạt động kinh doanh cốt lõi tăng trưởng nhưng do chi phí tài chính tăng hơn 21%, lên gần 119 tỷ đồng bên cạnh lợi nhuận khác chuyển từ lãi hơn 30 tỷ đồng trong cùng kỳ năm trước sang lỗ hơn 14 tỷ đồng kéo theo lợi nhuận ròng chỉ đạt hơn 12 tỷ đồng, giảm 93%.

Kết quả kinh doanh quý III/2026 của một số nhà thầu xây dựng. Ảnh minh họa: Hỗ trợ thiết kế bởi AI

Tương tự, Công ty CP Lizen ghi nhận doanh thu thuần đạt 869,7 tỷ đồng, tăng 53,7% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, lợi nhuận sau thuế chỉ đạt khoảng 40,2 tỷ đồng, gần như không thay đổi so với mức 40,1 tỷ đồng của quý III/2025.

Sự chênh lệch giữa doanh thu và lợi nhuận xuất hiện trong bối cảnh Lizen đang tham gia thi công nhiều dự án hạ tầng giao thông lớn, đồng thời liên tiếp có thêm các hợp đồng xây lắp quy mô hàng nghìn tỷ đồng.

Tất nhiên, không phải toàn bộ ngành xây dựng đều chịu tác động giống nhau, những doanh nghiệp có backlog lớn, năng lực quản lý chi phí tốt hoặc sở hữu các dự án có cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt sẽ có lợi thế hơn. 

Đơn cử như Coteccons khi doanh thu quý I/2027 (theo năm tài chính) khi nhận hơn 11.269 tỷ đồng, tương ứng tăng 51% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, lợi nhuận gộp tăng gần 63% lên khoảng 562 tỷ đồng. Tính trên doanh thu, biên gộp tăng từ khoảng 4,6% lên 5%. Lợi nhuận thuộc về cổ đông công ty mẹ chỉ tăng nhẹ, một phần do cùng kỳ trước có khoảng 188 tỷ đồng thu nhập không thường xuyên từ thanh lý hợp đồng hợp tác kinh doanh.

Tương tự, FECON tăng được cả doanh thu lẫn biên lợi nhuận khi doanh thu quý III/2026 tăng 63%, đạt gần 1.858 tỷ đồng, trong khi biên gộp hợp nhất tăng từ 13,76% lên 17,29%. Dẫu vậy, do chi phí quản lý, chi phí bán hàng cùng chi phí gia tăng nên lợi nhuận sau thuế còn hơn 16,5 tỷ đồng, giảm tới phân nửa so với cùng kỳ.

Khác với hai đơn vị trên, hoạt động thu phí BOT đóng góp chủ yếu vào lợi nhuận gộp của CTCP Đầu tư Hạ tầng Giao thông Đèo Cả (Mã: HHV). Trong quý III/2206, mảng này ghi nhận hơn 393 tỷ đồng lợi nhuận gộp, cao hơn gần 10% so với cùng kỳ, chiếm hơn 83% tổng lợi nhuận gộp hợp nhất. Ngoài ra, phần lãi từ các công ty liên doanh, liên kết cũng tăng 73%, đạt khoảng 35,5 tỷ đồng, kéo lợi nhuận ròng đạt hơn 186 tỷ đồng, tăng gần 45%.

Gánh nặng tiếp tục gia tăng với nhà thầu xây dựng

Bước sang giai đoạn nước rút quý IV/2026, đà tăng trưởng doanh thu toàn ngành dự báo sẽ đạt đỉnh điểm khi các nhà thầu đồng loạt đẩy nhanh tiến độ thi công và nghiệm thu nhằm hoàn thành kế hoạch năm. Xây dựng hạ tầng tiếp tục giữ vai trò hạt nhân dẫn dắt toàn ngành nhờ dư địa giải ngân đầu tư công còn rất lớn.

Tính đến 3 tháng cuối năm, quy mô vốn cần giải ngân để cán đích kế hoạch Chính phủ giao lên tới khoảng 348.000 tỷ đồng, chiếm hơn 30% tổng kế hoạch năm.

Đặc thù của ngành xây dựng là doanh nghiệp thường phải ứng vốn trước cho nhân công, vật tư và máy móc trong khi quá trình nghiệm thu, thanh toán có độ trễ. Ảnh minh họa: Hoàng Anh

Dòng tiền giải ngân tập trung vào các công trình giao thông trọng điểm quốc gia như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tuyến đường sắt Hà Nội - Hải Phòng - Lào Cai và cao tốc Bắc - Nam mở rộng. Bên cạnh đó, việc Nghị định 349/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ đầu tháng 9/2026 với cơ chế nâng hạn mức chỉ định thầu và rút ngắn thủ tục phê duyệt đang trở thành đòn bẩy quan trọng thúc đẩy tiến độ trên các công trường.

Tuy vậy, khả năng cải thiện biên lợi nhuận của các doanh nghiệp đang bị kìm hãm bởi áp lực chi phí hiện hữu. Thị trường thép xây dựng cuối tháng 10 tiếp tục nóng lên khi nhiều doanh nghiệp đồng loạt điều chỉnh giá bán, khiến chi phí đầu vào của các công trình xây dựng chịu thêm sức ép.

Từ ngày 19/10, Thép Việt Đức và Thép Hòa Phát Hưng Yên lần lượt tăng giá nhiều dòng thép cây. Mức điều chỉnh phổ biến 100-300 đồng/kg tùy chủng loại và khu vực. Đến ngày 26/10, Vinasteel tiếp tục nâng giá thép cuộn 100 đồng/kg, thép thanh D10 CB400-V/CB500-V thêm 250 đồng/kg và một số dòng thép thanh khác tăng 150 đồng/kg. Thép VAS Việt Mỹ cũng áp dụng biểu giá mới đối với thép cây dự án.

Theo chia sẻ của các doanh nghiệp thép, sức tiêu thụ trong nước đang tăng trong khi lượng hàng tồn kho tại một số thời điểm khá thấp. Cùng với đó, giá nhiên liệu, phôi thép, nguyên liệu đầu vào và vận chuyển biến động cũng tạo áp lực lên giá thành.

Đà tăng đang khiến các nhà thầu xây dựng dân dụng chịu thêm gánh nặng. Với công trình phần thô, thép có thể chiếm 40-50% giá trị. Khi giá tăng vài trăm đồng mỗi kg, tổng chi phí phát sinh có thể lên tới hàng chục triệu đồng với những công trình sử dụng hàng chục tấn thép.

Khi đó, lợi thế sẽ chỉ thuộc về số rất ít các nhà thầu kiểm soát tốt công nợ, duy trì dòng tiền ổn định và có đủ vị thế đàm phán và lợi thế khi mua nguyên vật liệu với khối lượng lớn, còn lại đa phần các nhà thầu nhỏ lại dễ bị tổn thương hơn trước biến động chi phí.

Tại phiên họp Quốc hội vừa qua, bà Trần Thị Vân, Phó trưởng đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Bắc Ninh, nêu thực tế giá vật liệu xây dựng công bố thấp hơn nhiều giá thị trường tại một số dự án vốn công. Vì vậy, nhà thầu chưa triển khai dự án đã đứng trước nguy cơ bị thua lỗ.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), vào thời điểm này, không có nhiều dư địa để thương lượng lại giá hợp đồng, năng lực dự trữ vật liệu hạn chế và phụ thuộc lớn vào dòng tiền thanh toán khiến chỉ một biến động nhỏ về giá đầu vào cũng có thể làm suy giảm đáng kể biên lợi nhuận, ảnh hưởng tới khả năng cân đối tài chính của doanh nghiệp.

Đơn cử, báo cáo tài chính hợp nhất quý III/2026 của Vinaconex cho thấy, đến cuối tháng 9, các khoản phải thu ngắn hạn ở mức gần 5.338 tỷ đồng, cùng với đó dòng tiền kinh doanh âm 1.822 tỷ đồng, đảo chiều từ mức dương 2.259 tỷ đồng cùng kỳ. Hay ở Lizen, dù tiền người mua trả trước tăng gần 686 tỷ đồng, dòng tiền kinh doanh chín tháng vẫn âm hơn 79 tỷ đồng, mức âm đã thu hẹp so với 165 tỷ đồng cùng kỳ, song hoạt động kinh doanh vẫn chi ra nhiều tiền hơn số thu về trong kỳ.

Điều này cho thấy vốn có thể bị giữ lại ở hai khâu khác nhau. Khi khối lượng còn dở dang, nhà thầu đã chi tiền nhưng chưa đến mốc nghiệm thu. Khi công nợ đã được ghi nhận, thời điểm tiền về còn phụ thuộc vào tiến độ thanh toán của chủ đầu tư. Nếu nhiều công trường cùng tăng tốc trong quý IV, hai khoảng chờ này có thể chồng lên nhau, làm tăng nhu cầu vay ngắn hạn ngay cả khi doanh thu tăng.