Nhà thầu xây dựng trước nghịch lý việc tăng, lợi nhuận giảm

Nhiều dự án công đang được triển khai. Ảnh minh hoạ: Bộ Xây dựng

Theo báo cáo tài chính quý 2/2026 của một số doanh nghiệp lớn, lượng công việc hợp đồng đều tăng vọt. Với Tổng Công ty xây dựng 1, các hợp đồng đã ký dự kiến đạt được trong năm 2026 là 50.000 tỷ đồng, bao gồm nhiều dự án đầu tư công trọng điểm như: Sân bay Long Thành, Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch 1, Na Dương 2 và các gói thầu cao tốc Bắc – Nam. Với Tổng công ty Vinaconex, ngay đầu năm 2026, số hợp đồng xây lắp đã ký đạt 16.753 tỷ đồng, trong đó 2/3 là các dự án đầu tư công…

Việc tăng cường đầu tư các dự án trọng điểm đã mang tới nguồn việc rất lớn cho các nhà thầu xây dựng song không ít doanh nghiệp lại đối mặt với thực tế là biên lợi nhuận giảm. Ví như tại CC1, dù doanh thu 6 tháng tăng hơn 31%, riêng quý 2 vẫn lỗ gộp 94 tỉ đồng; Vinaconex cũng thừa nhận do sức ép từ giá vật liệu và nhân công tăng, biên lợi nhuận của Tổng công ty cũng giảm…

NHIỀU BẤT CẬP ĐANG “BÓ CHÂN” CÁC NHÀ THẦU XÂY DỰNG

Tại buổi làm việc với Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) và một số doanh nghiệp xây dựng mới đây, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc cho biết, Chính phủ tiếp tục tăng cường đối thoại, trực tiếp làm việc với các hiệp hội, doanh nghiệp để lắng nghe, tháo gỡ khó khăn, vướng mắc trong hoạt động sản xuất, kinh doanh…

Tại buổi làm việc, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch VACC đã tổng hợp phản ánh của các doanh nghiệp về những khó khăn, bất cập mà nhà thầu xây dựng đang gặp phải, đồng thời phân tích nguyên nhân và đề xuất những giải pháp khắc phục.

Cụ thể, về cơ chế giao nhận thầu, ông Hiệp cho biết với các gói thầu quy mô lớn, các doanh nghiệp phải liên doanh thành tổ hợp nhà thầu nhưng trong quy chế luật đấu thầu lại không có hình thức này và cả hình thức tổng thầu. Do đó, cơ chế thực hiện khi triển khai gói thầu không biết thế nào là hợp pháp, không bị coi là bán thầu?... Ông Hiệp đề nghị cần bổ sung, làm rõ trong Luật đấu thầu các hình thức giao nhận thầu (Tổ hợp nhà thầu, Tổng thầu, Nhà thầu quản lý) để khi áp dụng mọi sự được minh bạch.

Về vấn đề định mức đơn giá cho các gói thầu và các vấn đề kinh tế, các doanh nghiệp phản ánh giá công bố hiện không sát với thực tế, trong xu hướng công nghệ ngày càng đổi mới và một số công việc đặc thù nên nhiều đầu việc không có định mức. Một số dự án trải dài theo tuyến dọc đất nước qua nhiều địa phương vì vậy việc áp giá theo địa phương công bố lại thành phức tạp. Những vấn đề đó đặt ra một yêu cầu thực tiễn rằng cần sớm có một hệ thống đơn giá tổng hợp (như một số nước phát triển đang áp dụng) thay thế hệ thống đơn giá công trình nếu theo tuyến dài. Hiệp hội cũng đề nghị nâng mức chi phí quản lý chung và chỉ tiêu lãi định mức cho các dự án lên 18% (mức cũ là 13%).

Về cơ chế các mỏ vật liệu rời, theo các doanh nghiệp, đây là một nút thắt lớn làm chậm tiến độ và tăng giá thành cho các công trình hạ tầng. Cơ chế quản lý khai thác mỏ của ta không có một quy chuẩn thống nhất, tuỳ thuộc vào từng địa phương. Ngay cả khi có mỏ nhưng quyết định trữ lượng khai thác từng năm cũng không theo tình hình nhu cầu thực tế của các dự án trong địa bàn nên vẫn có tình trạng có mỏ nhưng không được khai thác, các doanh nghiệp phải đi mua vật liệu rời ở xa, làm tăng chi phí... Trước bất cập này, VACC kiến nghị không nên đưa vật liệu rời xây dựng vào danh mục khoáng sản, vì quy chế khai thác mỏ khoáng sản rất phức tạp, đồng thời cần đơn giản thủ tục hành chính cho các thủ tục đổ thải của các dự án…

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc làm việc với Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam và một số doanh nghiệp xây dựng - Ảnh: VACC

Một vấn đề nổi cộm nữa là đơn giá nhân công, nguồn nhân lực và chính sách đào tạo. Đầu tiên phải nói đến đơn giá tiền lương theo quy định hiện hành quá lạc hậu (357.000đ/công trong khi thực tế các nhà thầu phải trả 700.000đ - 1.200.000đ/công). Đây là một trong những nguyên nhân làm nhà thầu thiếu hụt chi phí, càng làm càng phải bù đắp.

Thứ hai là thiếu hụt lực lượng lao động. Số lượng lao động hiện nay chỉ đáp ứng được 50% nhu cầu, trong khi các trường đào tạo công nhân xây dựng gần như không còn. Do khan hiếm lao động ngành xây dựng, một số công ty lớn đã đưa ra mức giá cao gấp 2 lần giá thị trường để hút lao động. Tình trạng này tạo ra nhiều bất ổn trong thị trường lao động ngành xây dựng. Vì vậy, Hiệp hội đề nghị cần sớm có một chiến lược đào tạo chung cho cả nước về nguồn nhân lực, trong đó đặc biệt lưu ý về những lĩnh vực cần đổi mới công nghệ để ngành xây dựng Việt Nam bắt kịp được trình độ quốc tế. Đồng thời, bổ sung gấp quy chế, đơn giá tiền lương cho ngành xây dựng phù hợp với thị trường lao động và có biện pháp ngăn chặn việc phá giá thị trường lao động…

QUYẾT LIỆT THÁO GỠ KHÓ KHĂN CHO DOANH NGHIỆP

Phản hồi về những vấn đề nêu trên, Bộ Xây dựng cho biết đang tiếp tục đổi mới phương pháp xác định và quản lý giá, định mức theo hướng đồng bộ, sát thực tế; hoàn thiện hệ thống định mức, đơn giá và phương pháp lập dự toán theo từng giai đoạn, bước thiết kế. Bộ cũng đang xây dựng Cơ sở dữ liệu quốc gia về hoạt động xây dựng, hướng tới công khai, cập nhật hệ thống định mức, giá và dữ liệu về chi phí xây dựng, tạo cơ sở thống nhất cho chủ đầu tư, ban quản lý dự án và nhà thầu. Ngoài ra, cũng sẽ xem xét việc nâng mức chi phí quản lý chung và chỉ tiêu lãi định mức cho các dự án theo đề nghị của Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng.

Đại diện các bộ, ngành khác đều ủng hộ nghiên cứu cơ chế tạo điều kiện để nhà thầu Việt Nam nâng cao năng lực, từng bước đảm nhận vai trò tổng thầu trong các dự án lớn, nhất là lĩnh vực năng lượng và hạ tầng, góp phần đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong thời gian tới.

Phát biểu kết luận cuộc làm việc, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đã đi thẳng vào giải pháp cho từng vấn đề, giao trách nhiệm cụ thể cho các bộ, ngành, địa phương liên quan.

Với Bộ Tài chính, Phó Thủ tướng Thường trực đề nghị nghiên cứu các đề xuất của Hiệp hội và phối hợp xử lý những nội dung thuộc chức năng, thẩm quyền của Bộ, nhất là các vấn đề liên quan đến hoạt động của doanh nghiệp xây dựng.

Với Bộ Xây dựng, Phó Thủ tướng lưu ý phải đôn đốc các địa phương công bố kịp thời công cụ giá, định mức xây dựng; hướng dẫn phương pháp xác định giá vật liệu tại mỏ theo quy định của Luật Địa chất và Khoáng sản sửa đổi, bổ sung, cũng như việc thực hiện các nghị định, thông tư mới liên quan đến Luật Xây dựng và cơ chế chuyển tiếp. 

Về nguồn vật liệu phục vụ các công trình, dự án, Phó Thủ tướng yêu cầu các cơ quan liên quan cần phối hợp đánh giá sát cung - cầu, hoàn thiện cơ chế khai thác khoáng sản nhóm 3 và nhóm 4 làm vật liệu xây dựng thông thường; đồng thời, sớm hoàn thiện cơ chế điều phối vật liệu liên vùng trong tháng 9/2026, góp phần khắc phục tình trạng thiếu hụt cục bộ. Đối với nguồn khoáng sản đã phân cấp cho địa phương, cần tăng cường chỉ đạo, tổ chức thực hiện, bảo đảm đáp ứng nhu cầu của các công trình.

Phó Thủ tướng cũng yêu cầu các địa phương chủ động hơn trong quản lý và điều phối nguồn vật liệu. Việc khảo sát, công bố giá vật liệu xây dựng, nhân công, ca máy và chỉ số giá xây dựng phải kịp thời, sát diễn biến thị trường, khắc phục tình trạng công bố chậm hoặc chưa phản ánh đầy đủ chủng loại, mức giá thực tế. Các địa phương có công trình trọng điểm đi qua cần phối hợp trong quản lý, cấp phép, quy hoạch và điều phối nguồn khoáng sản, chủ động cân đối cung - cầu, tránh thiếu hụt cục bộ ảnh hưởng tiến độ dự án…

Về đào tạo, phát triển nguồn nhân lực, Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu rà soát việc duy trì mạng lưới các trường đại học, cao đẳng thuộc lĩnh vực xây dựng, bảo đảm nguồn nhân lực cần thiết cho ngành; nghiên cứu, thúc đẩy cơ chế đặt hàng đào tạo, tăng cường hợp tác giữa Nhà nước, nhà trường và doanh nghiệp, gắn quy mô, ngành nghề đào tạo với nhu cầu thực tế của xã hội và thị trường lao động.

Đối với các doanh nghiệp xây dựng, Phó Thủ tướng yêu cầu tiếp tục đổi mới mô hình quản lý, kiện toàn tổ chức, nâng cao năng lực quản lý dự án và đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ; tăng cường cơ giới hóa, tự động hóa, công nghệ thi công lắp ghép và ứng dụng mô hình thông tin công trình (BIM), qua đó, nâng cao năng suất lao động, giảm phụ thuộc vào lao động thủ công. Đồng thời, tăng cường liên kết, hợp tác để đủ năng lực tham gia thực hiện các công trình trọng điểm, dự án lớn của quốc gia; đẩy mạnh chuyên môn hóa, phân công và hợp tác giữa các doanh nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh của doanh nghiệp xây dựng Việt Nam…

Với VACC, Phó Thủ tướng đề nghị tiếp tục tổng hợp, phản ánh đầy đủ các kiến nghị của doanh nghiệp, nhà thầu xây dựng tới các bộ, ngành, địa phương và VCCI; tập hợp các kết luận, chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, các Phó Thủ tướng và các bộ, ngành để cung cấp cho doanh nghiệp, thống nhất cách triển khai và hạn chế phát sinh những vướng mắc tương tự. Đồng thời, theo dõi, đôn đốc việc giải quyết các kiến nghị đã được tiếp nhận. Đối với những nhiệm vụ đã được giao nhưng đến hạn chưa được giải quyết mà không có lý do chính đáng, kịp thời phản ánh để Chính phủ đôn đốc thực hiện, bảo đảm các chỉ đạo được triển khai thực chất, đúng tiến độ...