Nhà thơ Hoàng Minh Chính, nhạc sĩ Bùi Đình Thảo và ca khúc “Đi học”

“Hôm qua em đến trường

Mẹ dắt tay từng bước…”

Hơn 50 năm qua, rất nhiều thế hệ học trò đã lớn lên cùng những câu hát đó. Mỗi khi mùa tựu trường về, giai điệu bài hát “Đi học” lại vang lên, trong trẻo và thân thuộc như một phần ký ức tuổi thơ. Kể từ khi ra đời, ca khúc của nhạc sĩ Bùi Đình Thảo, phổ từ bài thơ của nhà thơ - liệt sĩ Hoàng Minh Chính (ảnh) vẫn giữ một sức sống đặc biệt. Bài hát chính là cuộc “gặp gỡ” đẹp giữa một bài thơ viết cho trẻ nhỏ và một tâm hồn nhạc sĩ biết tìm trong câu chữ của bài thơ những thanh âm phù hợp.

Nhà thơ Hoàng Minh Chính sinh năm 1944 (quê xã Yên Thành, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định cũ), thuộc thế hệ các nhà thơ thời kỳ chống Mỹ. “Đi học” nằm trong tập thơ thiếu nhi “Mặt trời xanh” của Nhà xuất bản Kim Đồng năm 1971. Bài thơ sau này được nhạc sĩ Bùi Đình Thảo phổ nhạc.

Đến với “Đi học”, điều dễ nhận ra trước tiên là một thế giới trong trẻo, rất gần gũi với trẻ thơ. Đó là buổi sáng trên vùng đồi trung du, có hương rừng, tiếng suối, tiếng chim, tàu lá cọ và con đường dẫn tới lớp. Trong không gian dịu dàng đó, bước chân của em bé lần đầu tự đến trường hiện lên thật tự nhiên. Hôm qua còn có bàn tay mẹ dắt đi từng bước, hôm nay mẹ đã lên nương và em tự tin đến lớp. Những câu thơ ngắn nhưng giàu hình ảnh đã dựng nên cả một buổi sáng trong trẻo:

“Hương rừng thơm đồi vắng

Nước suối trong thầm thì

Cọ xòe ô che nắng

Râm mát đường em đi”

Thiên nhiên trong bài thơ: rừng, suối, cây cọ, nương lúa như cùng nhịp bước với em bé trên con đường đến lớp. Cái hay trong cảm nhận của nhà thơ nằm ở cách ông nhìn cảnh vật bằng đôi mắt trẻ thơ. Những hình ảnh quen thuộc của miền trung du vì thế trở nên có âm thanh, hương vị và hơi ấm của bàn tay mẹ dắt em tới trường. Rồi từ bàn tay mẹ, bài thơ mở sang một bước trưởng thành rất nhỏ mà đáng nhớ của tuổi thơ:

“Hôm qua em đến trường

Mẹ dắt tay từng bước

Hôm nay mẹ lên nương

Một mình em tới lớp…”

“Một mình em tới lớp” - câu thơ giản dị nhưng lại khắc họa bước chuyển quan trọng: Đứa trẻ đã bắt đầu tự bước đi. Khi phổ nhạc, giai điệu của nhạc sĩ Bùi Đình Thảo cũng nâng câu hát lên bằng một nét nhạc trầm ấm, tự tin. Từ đây, con đường đến trường không còn là một hành trình xa nữa, bởi con đường đã có tiếng chim reo trong gió, tiếng suối róc rách, hương rừng hòa cùng hương cốm…, tất cả cùng theo em đến lớp. Ý tưởng và thế giới nghệ thuật của nhà thơ Hoàng Minh Chính đã có “duyên nợ” khi có một người nhạc sĩ đồng cảm, lắng nghe được chất nhạc nằm trong câu thơ.

Nhạc sĩ Bùi Đình Thảo (1931-1997) quê ở thị trấn Đồng Văn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (cũ). Ông có nhiều năm công tác trong ngành văn hóa thông tin, từng tham gia quản lý, giảng dạy âm nhạc, nghiên cứu và sưu tầm ca nhạc truyền thống. Trong sáng tác, ông để lại nhiều tác phẩm viết cho nhạc cụ, một giao hưởng thơ và các ca khúc về cuộc sống sản xuất, chiến đấu, xây dựng. Riêng với âm nhạc thiếu nhi, ông có nhiều tác phẩm được yêu thích như: “Em đi giữa biển vàng”, “Sách bút thân yêu ơi”, “Có Bác Hồ chúng cháu được ngày nay”… và “Đi học”.

Ở “Đi học”, sự thành công trước hết đến từ việc nhạc sĩ tìm đúng hướng đi cho bài thơ. Không gian của tác phẩm là vùng đồi trung du Bắc Bộ, với những hình ảnh mang đậm màu sắc đặc trưng của vùng miền. Do vậy, nhạc sĩ lựa chọn phong cách dân ca miền núi phía Bắc để xây dựng giai điệu. Cách lựa chọn như vậy đã tạo sự hòa hợp tự nhiên giữa âm nhạc với hình tượng văn học, giúp ca khúc có sắc thái riêng.

Từ những ô nhạc dạo đầu, người nghe có thể hình dung một buổi sáng vùng đồi. Giai điệu nhẹ nhàng đưa từng hình ảnh trong bài thơ hiện ra: đồi vắng, dòng suối trong, cây cọ xòe tán che nắng, râm mát đường em đi. Rồi âm nhạc chuyển vào câu chuyện của em bé, từ bàn tay mẹ đến bước chân “một mình” tới lớp. Mạch giai điệu vì thế đi theo đúng mạch cảm xúc của bài thơ, từ cảnh vật đến con người, từ sự bỡ ngỡ đến niềm vui và sự tự tin.

Nhạc sĩ cũng không đưa toàn bộ câu chữ vào ca khúc theo cách máy móc. Những dòng thơ tiêu biểu được lựa chọn, sắp xếp để phần ca từ vừa đủ, phù hợp với một bài hát dành cho thiếu nhi. Một vài câu được đảo thứ tự, tạo cách nhập đề tự nhiên. Những luyến láy, nốt hoa mỹ được sử dụng nhẹ nhàng, khiến giai điệu có màu sắc dân gian mà vẫn dễ hát, dễ nhớ. Đặc biệt, đến đoạn: “Trường của em be bé/ Nằm lặng giữa rừng cây/ Cô giáo em tre trẻ/ Dạy em hát rất hay…”, bức tranh tuổi thơ đã mở ra trọn vẹn. Mái trường nhỏ nằm giữa rừng cây, cô giáo trẻ, tiếng hát và con đường dưới bóng cây. Âm nhạc lại trở về với hình ảnh “cọ xòe ô che nắng” đưa em bé tiếp tục bước trên con đường quen thuộc.

Từ khi bài thơ được phổ nhạc thành ca khúc, nó đã có sức sống lâu bền. “Đi học” không cần những ý tưởng lớn lao để chạm đến người nghe, sức hấp dẫn của nó nằm ở những điều rất giản dị, gần gũi: bàn tay mẹ, con đường đến trường, mái trường nhỏ, cô giáo trẻ và một buổi sáng trong trẻo trên quê hương.

Bài thơ được viết trong những năm tháng đất nước còn chiến tranh. Người viết đã hy sinh khi tập thơ đầu tay vừa được trao giải, nên ông không thể chứng kiến những câu thơ của mình đã được phổ nhạc thành công và đi xa đến đâu. Nhưng qua những nét nhạc của nhạc sĩ Bùi Đình Thảo, “Đi học” đã vượt khỏi trang sách, trở thành một phần ký ức của nhiều thế hệ.

Trải qua thời gian, bài hát vẫn giữ nguyên vẻ đẹp ban đầu. Nhiều ca sĩ với những cách thể hiện khác nhau đã đem đến những sắc thái riêng, song hình ảnh em bé miền trung du trong buổi sáng đến trường vẫn hiện lên trong ca khúc với vẻ hồn nhiên, trong sáng và một thế giới tuổi thơ giản dị. Hai người nghệ sĩ ở hai thời điểm khác nhau: Hoàng Minh Chính đã sáng tác bài thơ; Bùi Đình Thảo đã trao cho bài thơ một giai điệu để sức sống của tác phẩm được nối dài bằng tiếng hát của nhiều thế hệ học trò với niềm vui trong trẻo của những ngày đầu đến trường.