Nhà văn khoa học viễn tưởng làm nên lịch sử tại giải Booker

Nhà văn M. John Harrison được xướng tên tại Lễ trao giải Booker 2026 với tác phẩm The End of Everything, vượt qua 5 ứng viên khác trong danh sách rút gọn. Ông nhận giải thưởng trị giá 50.000 bảng Anh cùng chiếc cúp từ David Szalay, chủ nhân giải Booker năm 2025.

Ở tuổi 81, Harrison trở thành người chiến thắng lớn tuổi nhất trong lịch sử Booker, vượt qua kỷ lục trước đó của Margaret Atwood, người 79 tuổi khi cùng nhận giải năm 2019 với tiểu thuyết The Testaments.

Tuy nhiên, dấu mốc đáng chú ý hơn nằm ở vị trí của Harrison trong lịch sử giải thưởng. Giám đốc điều hành Quỹ Giải thưởng Booker Gaby Wood nhận định dù nhiều tác giả từng đoạt giải trước đây có thử nghiệm với khoa học viễn tưởng, Harrison là “người chiến thắng Booker đầu tiên xuất thân từ thế giới khoa học viễn tưởng đích thực”. Bà gọi đây là “một chiến thắng mang tính lịch sử, dành cho nhà văn có hàng thập kỷ sáng tác được thể hiện rõ trên từng trang sách”.

Đó cũng là sự ghi nhận dành cho một tác giả đã dành khoảng 60 năm theo đuổi con đường sáng tác riêng, trong khi dòng khoa học viễn tưởng thường bị đặt bên ngoài ranh giới của văn học hư cấu chính thống.

Tác phẩm "The End of Everything"

Cuốn tiểu thuyết về một thế giới mất khả năng lý giải

The End of Everything lấy bối cảnh vùng duyên hải Kent, miền Nam nước Anh, trong một tương lai gần, nhiều năm sau một thảm họa bí ẩn khiến xã hội rơi vào tình trạng tan rã. Nhân vật chính Phillip Tennent cùng người dì lớn tuổi Marnie tìm cách duy trì cuộc sống giữa những biến động và mối đe dọa từ iGhetti, các thực thể khổng lồ có khả năng biến đổi hình dạng, xuất hiện từ biển nhưng không bao giờ được giải thích rõ nguồn gốc hay mục đích.

Với 198 trang, đây là cuốn sách ngắn nhất trong danh sách rút gọn Booker năm nay, đồng thời là tác phẩm đầu tiên của Harrison được đề cử giải thưởng này. Cuốn tiểu thuyết thứ 13 của ông kết hợp yếu tố hậu tận thế, khoa học viễn tưởng, kinh dị và châm biếm xã hội, nhưng không đi theo cách kể chuyện quen thuộc của thể loại.

Thay vì giải thích cặn kẽ thảm họa đã xảy ra, tác giả để các nhân vật và người đọc cùng đối diện với sự bất định. Những quy tắc xã hội cũ dần mất hiệu lực, trật tự công cộng suy yếu, trong khi con người vẫn cố gắng duy trì những sinh hoạt thường ngày giữa một thế giới ngày càng khó hiểu.

Chủ tịch hội đồng giám khảo Mary Beard cho biết quyết định trao giải được đưa ra nhất trí sau một ngày thảo luận. Bà nhận xét cuốn sách “khiến người đọc đảo lộn, bật lên nụ cười châm biếm và đáng ngạc nhiên, dù chủ đề là như vậy, vẫn để lại một chút lạc quan”.

Theo bà Beard, tác phẩm phản ánh những vấn đề chính trị hiện tại qua lăng kính tương lai. Bà nhấn mạnh một trong những ý tưởng trung tâm của cuốn sách là nếu một thảm họa như vậy xảy ra, con người có thể không hiểu nổi điều gì đang diễn ra và những quy tắc cũ cũng không còn ý nghĩa.

Nhà văn Harrison từng mô tả tác phẩm là “một câu chuyện thảm họa mà thảm họa chính là sự thất bại trong việc thấu hiểu”. Ông cho biết các vấn đề thời sự là nguồn cảm hứng cho chủ đề và yếu tố châm biếm của cuốn sách, đặt ra câu hỏi điều gì xảy ra khi mọi kỳ vọng và cách con người lý giải thế giới liên tục đổ vỡ, nhưng cuộc sống vẫn phải tiếp diễn.

Trong một cuộc phỏng vấn với BBC Radio 4 trước lễ trao giải, Harrison từng nói ông đã dành “40 đến 50 năm để thay đổi cán cân, cả với tư cách một tiểu thuyết gia và một nhà phê bình”. Ông đặt câu hỏi: “Tại sao một tác phẩm khoa học viễn tưởng được viết hay lại không được coi là văn học hư cấu?”

Sáu thập kỷ theo đuổi con đường riêng

Sinh năm 1945 tại Rugby, hạt Warwickshire, Harrison bán truyện ngắn đầu tiên vào năm 1965. Năm 1969, ông gia nhập tạp chí khoa học viễn tưởng New Worlds, nơi ông phụ trách các trang sách đến năm 1978. Đây là một trong những diễn đàn quan trọng của dòng khoa học viễn tưởng mới tại Anh trong thập niên 1960 và 1970.

Trong sự nghiệp kéo dài sáu thập kỷ, Harrison xuất bản 13 tiểu thuyết, 5 tập truyện ngắn và cuốn tự thuật mang tên Wish I Was Here (2023), được chính tác giả gọi là một cuốn “phản hồi ký”.

Ông từng giành nhiều giải thưởng văn học. Tiểu thuyết Climbers nhận giải Boardman Tasker dành cho văn học về núi năm 1989; Nova Swing đoạt giải Arthur C. Clarke năm 2007; còn The Sunken Land Begins to Rise Again được trao giải Goldsmiths năm 2020, giải thưởng tôn vinh những tác phẩm có cách tiếp cận sáng tạo đối với tiểu thuyết.

Harrison từng là người leo núi và chạy địa hình, đồng thời tham gia hội đồng giám khảo giải Booker năm 2022. Dù có vị trí đáng kể trong cộng đồng khoa học viễn tưởng, ông ít được biết đến rộng rãi trong giới độc giả văn học chính thống hơn so với nhiều tác giả đoạt Booker trước đây.

Chiến thắng năm nay vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài một giải thưởng dành cho một cuốn sách. Nó cho thấy ranh giới giữa khoa học viễn tưởng và văn học hư cấu chính thống không còn là một đường phân chia cố định. Với The End of Everything, Harrison đưa những yếu tố vốn quen thuộc của thể loại vào một câu chuyện về sự đổ vỡ của nhận thức, bất ổn xã hội và cách con người tìm cách sống tiếp khi thế giới không còn vận hành theo những quy luật từng biết.

Được thành lập năm 1969, Booker là một trong những giải thưởng văn học danh giá nhất nước Anh và có ảnh hưởng lớn trên văn đàn quốc tế. Giải được trao hằng năm cho tiểu thuyết viết bằng tiếng Anh, xuất bản tại Anh và Ireland. Tác phẩm chiến thắng nhận 50.000 bảng Anh, cùng sự chú ý rộng rãi của giới xuất bản và độc giả.