Nhà văn Ann Patchett: Sáng tạo không phải phép màu

Là tác giả của 10 cuốn tiểu thuyết, trong đó có Bel Canto từng đoạt nhiều giải thưởng, Ann Patchett thường được nhìn nhận như một cây bút sở hữu tài năng thiên bẩm và trí tưởng tượng khác thường. Tuy nhiên, nữ nhà văn người Mỹ cho rằng điều làm nên những trang viết đầy mê hoặc của bà không phải phép màu sáng tạo, mà đơn giản là sự kiên trì và lao động không ngừng nghỉ.

Trả lời phỏng vấn của Washington Post tại nhà riêng, Patchett chỉ vào chiếc bàn làm việc kết hợp máy chạy bộ phía sau mình và tiết lộ: “Tôi viết những cuốn sách này trong lúc đi bộ”.

Đó cũng là cách bà hoàn thành Whistler, cuốn tiểu thuyết mới nhất xoay quanh mối quan hệ giữa Daphne, một phụ nữ trung niên, và Eddie, người cha dượng cũ. Hai người tình cờ gặp lại nhau tại Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan ở New York sau nhiều năm xa cách, kể từ vụ tai nạn ô tô xảy ra khi Daphne mới 9 tuổi.

Nhà văn Ann Patchett nhận Huân chương Nhân văn Quốc gia năm 2021 từ Tổng thống Mỹ khi đó là ông Joe Binde tại Nhà Trắng năm 2021. Ảnh: White House.

Tác phẩm được khơi nguồn từ tình bạn sâu sắc giữa Patchett và Jim Fox, cựu cố vấn pháp lý cấp cao của nhà xuất bản HarperCollins đã qua đời năm 2024. Tuy nhiên, ít ai biết rằng một phần chất liệu làm nên Whistler lại bắt nguồn từ một cuốn tiểu thuyết khác mà bà từng dành hơn một năm sáng tác trước khi quyết định vứt bỏ toàn bộ bản thảo.

Biết khi nào cần buông bỏ

Sau khi đọc lại bản thảo và nhận ra những vấn đề không thể khắc phục, Patchett quyết định gác lại cuốn tiểu thuyết đã dành hơn một năm để viết.

Trước đó, bà đã viết được khoảng 100 trang và gửi bản thảo cho người bạn thân Patrick Ryan, cũng là một nhà văn, để xin ý kiến. Tuy nhiên, khi đến đón Ryan tại sân bay, Patchett nhận thấy anh gần như không chủ động đề cập đến những trang viết mình đã gửi. Sau một hồi trò chuyện, bà đành hỏi thẳng liệu anh đã đọc bản thảo hay chưa.

Câu trả lời ngập ngừng của người bạn đã khiến bà hiểu ra nhiều điều. “Tôi nghĩ: ‘Thế là xong! Tôi bỏ cuộc đây!’”, Patchett nhớ lại.

Nhà văn Ann Patchett. Ảnh: Washington Post.

Dù không lập tức dừng sáng tác, bà dành 10 ngày ở nhà một mình để xem xét lại toàn bộ tác phẩm. Kết quả, bà nhận ra vấn đề không nằm ở một vài chi tiết riêng lẻ mà ở gần như mọi thứ. Giải pháp duy nhất là bắt đầu lại.

Điều bất ngờ là thay vì đau buồn vì phải vứt bỏ công sức hơn một năm, Patchett lại cảm thấy nhẹ nhõm.

Bà ví việc níu kéo một bản thảo không còn khả năng phát triển với một mối quan hệ đã đổ vỡ. Khi nghĩ rằng mình đã đầu tư quá nhiều thời gian và không thể dễ dàng từ bỏ, con người thường tự đẩy bản thân vào trạng thái mù mịt, không dám đối diện với điều thực sự cần làm. Nhưng một khi quyết định dừng lại, mọi thứ bỗng trở nên sáng tỏ.

Quan điểm ấy bắt nguồn từ một ký ức thời thơ ấu của Patchett. Bà từng chứng kiến cuộc hôn nhân thứ hai của mẹ kéo dài suốt 20 năm với những lần chia tay rồi tái hợp liên tiếp. Khi được con gái hỏi tại sao cứ tiếp tục như vậy, mẹ bà đã ví tình cảnh ấy với việc lái xe trên đường cao tốc vào ban đêm, đến khi nhận ra mình đã bỏ lỡ lối ra từ 20 dặm trước thì lại không dám quay đầu.

Lời giải thích ấy khiến Patchett suy nghĩ suốt nhiều năm. Bà cho rằng việc đã đi quá xa không phải lý do để tiếp tục đi sai hướng. “Vậy thì sao nếu tôi đã bỏ lỡ lối ra? Có gì to tát đâu! Chỉ cần tấp xe vào lề, rồi quay đầu lại là được”, bà chia sẻ.

Nhìn lại, Patchett cũng nhận ra khoảng thời gian vật lộn với cuốn tiểu thuyết thất bại đã giúp bà chuẩn bị tốt hơn cho Whistler. Bà cho biết khi viết Whistler, mình gần như không mắc sai lầm nào đáng kể. Điều đó không có nghĩa quá trình sáng tác thiếu thử thách, mà có lẽ những bài học cần thiết đã được tích lũy từ chính thất bại trước đó.

Sáng tạo nằm trong những điều bình dị

Với Patchett, sáng tạo không nhất thiết phải bắt nguồn từ những khoảnh khắc cảm hứng bất chợt. Đôi khi, một chi tiết tưởng chừng rất nhỏ trong quá trình chuẩn bị lại có thể mở ra hướng phát triển quan trọng cho cả tác phẩm.

Trước khi bắt đầu viết tiểu thuyết, bà thường phải hoàn thành nhiều công việc như đặt tên nhân vật, xác định nghề nghiệp và xây dựng những thông tin cơ bản về cuộc đời họ. Trong Whistler, việc lựa chọn nghề nghiệp cho Leda, em gái của Daphne, đã trở thành một bước ngoặt đáng chú ý.

Patchett biết Leda là người giàu có, có chồng quản lý quỹ đầu cơ, nhưng không muốn xây dựng nhân vật này như một người chỉ ở nhà tận hưởng tài sản của chồng. Sau một hồi cân nhắc, bà quyết định để Leda làm nhà trị liệu tâm lý.

Tiểu thuyết Whistler của nhà văn Ann Patchett. Ảnh: Goodreads.

Ý tưởng ấy lập tức giải quyết được một vấn đề quan trọng trong cách kể chuyện. Với kiến thức chuyên môn, Leda có thể trò chuyện và giúp Daphne nhìn lại tuổi thơ nhiều sóng gió của hai chị em một cách tự nhiên. Những cuộc đối thoại không còn đơn thuần là phương tiện cung cấp thông tin cho độc giả, mà trở thành không gian để các nhân vật bộc lộ cảm xúc, chia sẻ trải nghiệm và thấu hiểu nhau.

“Tôi thực sự rất tự hào về bản thân lúc ấy”, Patchett kể về khoảnh khắc nhận ra lựa chọn nghề nghiệp của Leda đã giúp câu chuyện vận hành hiệu quả hơn.

Từ trải nghiệm đó, nữ nhà văn bác bỏ quan niệm cho rằng sáng tạo là một năng lực bí ẩn chỉ một số ít người sở hữu. Theo bà, mọi người đều có bản năng sáng tạo, chỉ khác nhau ở cách họ lựa chọn thể hiện nó.

“Tôi không nghĩ mình sáng tạo hơn người khác, mà là tôi đã tập trung khả năng sáng tạo của mình theo một cách mà mọi người có thể nhìn thấy”, bà nói.

Nếu phải chỉ ra điều quan trọng nhất trong đời sống sáng tạo, Patchett cho rằng đó là khả năng chủ động đặt bản thân vào hành trình tìm kiếm ý tưởng mỗi ngày.

Nhà văn Ann Patchett không tin rằng cảm hứng sẽ tự nhiên xuất hiện vào đúng thời điểm. Ảnh: WSJ.

Bà không tin rằng cảm hứng sẽ tự nhiên xuất hiện vào đúng thời điểm. Ngay cả khi chưa có ý tưởng cho một cuốn tiểu thuyết mới, bà vẫn luôn có những chủ đề khác để suy nghĩ và triển khai. Hiện tại, nữ nhà văn đã có ý tưởng cho ba bài tiểu luận và dự định sẽ bắt tay viết ngay khi có khoảng 20 phút rảnh rỗi.

Với bà, suy nghĩ chính là một phần không thể thiếu của quá trình sáng tạo. Việc dành thời gian nghiền ngẫm một ý tưởng, ngay cả khi chưa viết ra được dòng chữ nào, cũng là cách để người viết nuôi dưỡng và phát triển chất liệu cho tác phẩm.

Thông điệp của Patchett cũng là lời nhắc nhở dành cho những người đang theo đuổi bất kỳ lĩnh vực sáng tạo nào: đừng thần bí hóa cảm hứng, cũng đừng chờ đợi một khoảnh khắc đặc biệt để bắt đầu.