Nhận diện rủi ro pháp lý trong lĩnh vực xây dựng

Ngay cả những nhu cầu xây dựng tưởng chừng rất đơn giản, phục vụ trực tiếp cho sản xuất - kinh doanh, cũng có thể trở thành “bài toán nan giải” đối với doanh nghiệp nếu vướng phải những khoảng trống, bất cập của pháp luật. Thực tế này được nhiều chuyên gia, nhà quản lý và đại diện cộng đồng doanh nghiệp thẳng thắn chỉ ra tại Hội thảo quốc gia về "Luật Xây dựng năm 2025 - Những điểm cần lưu ý trong hợp đồng xây dựng và quản trị rủi ro pháp lý", diễn ra ngày 09/01/2026 tại Hà Nội.

Theo PGS.TS Tô Văn Hòa, Luật Xây dựng là một trong những đạo luật có vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ điều chỉnh công tác quản lý nhà nước về xây dựng mà còn bao trùm toàn bộ quá trình thực hiện các dự án đầu tư xây dựng...

Hội thảo do Trường Đại học Luật Hà Nội, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) và Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam (SCLVN) phối hợp tổ chức, trong bối cảnh Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 vừa được Quốc hội khóa XV thông qua tại Kỳ họp thứ 10 và sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2026. Đây được xem là dấu mốc quan trọng, mở ra kỳ vọng tháo gỡ những “điểm nghẽn” pháp lý tồn tại nhiều năm trong lĩnh vực xây dựng - một lĩnh vực giữ vai trò then chốt đối với phát triển kinh tế - xã hội.

Luật Xây dựng - Trụ cột của trật tự và phát triển

Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Tô Văn Hòa - Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội nhấn mạnh, bên cạnh nhiệm vụ đào tạo và nghiên cứu, nhà trường đặc biệt coi trọng các hoạt động khoa học mang tính định hướng chính sách, góp ý, phản biện và hoàn thiện pháp luật. Những hội thảo chuyên sâu như sự kiện lần này chính là diễn đàn để các nhà khoa học, chuyên gia và nhà quản lý cùng trao đổi, nhận diện những vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật vào thực tiễn.

Theo PGS.TS Tô Văn Hòa, Luật Xây dựng là một trong những đạo luật có vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ điều chỉnh công tác quản lý nhà nước về xây dựng mà còn bao trùm toàn bộ quá trình thực hiện các dự án đầu tư xây dựng, từ hình thức tổ chức hoạt động, quản lý dự án đến hợp đồng xây dựng. Sự phát triển có trật tự, hiệu quả và bền vững của các đô thị, khu dân cư, khu công nghiệp phụ thuộc rất lớn vào khung khổ pháp lý của lĩnh vực này.

“Nếu hoạt động xây dựng không được điều chỉnh bởi một khung pháp lý đầy đủ, chặt chẽ và hợp lý, hệ quả không chỉ là sự lộn xộn, mất trật tự trong môi trường sống và sản xuất, mà còn có thể hình thành những thị trường thiếu minh bạch, tiềm ẩn nhiều rủi ro”, PGS.TS Tô Văn Hòa cảnh báo.

Ông cũng lưu ý, xây dựng là lĩnh vực huy động nguồn lực xã hội rất lớn, cả về tài chính lẫn con người. Những dự án có quy mô hàng nghìn, thậm chí hàng chục nghìn tỷ đồng đặt ra yêu cầu cao về quản lý, kiểm soát rủi ro pháp lý. Trên thực tế, đây cũng là lĩnh vực phát sinh nhiều tranh chấp phức tạp, từ quan hệ hợp đồng giữa các doanh nghiệp đến trách nhiệm của các chủ thể quản lý.

Từ trải nghiệm trực tiếp, PGS.TS Tô Văn Hòa chia sẻ Trường Đại học Luật Hà Nội hiện là chủ đầu tư một dự án xây dựng lớn trong lĩnh vực giáo dục - đào tạo tại tỉnh Bắc Ninh, với tổng mức đầu tư khoảng 1.800 tỷ đồng. Quá trình triển khai kéo dài gần 10 năm cho thấy không ít vấn đề phát sinh liên quan đến khuôn khổ pháp lý điều chỉnh hoạt động xây dựng và hợp đồng xây dựng. Điều này càng cho thấy nhu cầu cấp thiết phải hoàn thiện pháp luật theo hướng rõ ràng, thống nhất và phù hợp với thực tiễn.

Doanh nghiệp “mắc kẹt” vì những rào cản pháp lý

Từ góc độ thực tiễn giải quyết tranh chấp, GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) cho rằng nhiều tranh chấp trong các lĩnh vực xây dựng, đầu tư, thương mại, hàng hóa, dịch vụ đều bắt nguồn từ những hạn chế của pháp luật và chính sách. Trong lĩnh vực xây dựng, không ít trường hợp doanh nghiệp gặp khó khăn, thậm chí thiệt thòi, chỉ vì các quy định pháp luật chưa theo kịp yêu cầu của đời sống kinh tế.

GS.TS Lê Hồng Hạnh - Chủ tịch Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC).

Một ví dụ điển hình được GS.TS Lê Hồng Hạnh nêu ra là trường hợp doanh nghiệp Hàn Quốc tại Việt Nam chỉ mong muốn xây dựng một cây cầu nhỏ nối giữa hai nhà máy để thuận tiện cho việc đi lại và tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, do vướng các quy định của Luật Xây dựng hiện hành, nhu cầu tưởng chừng rất đơn giản này đã kéo dài nhiều năm mà không thể thực hiện được. Câu chuyện cho thấy những rào cản pháp lý, nếu không được tháo gỡ kịp thời, có thể trở thành lực cản lớn đối với môi trường đầu tư.

Theo Chủ tịch VIAC, rủi ro trong hoạt động xây dựng đến từ nhiều khía cạnh khác nhau, nhưng phần lớn đều có gốc rễ từ pháp luật và chính sách. Chỉ một sự thay đổi về cơ chế, quy định cũng có thể khiến doanh nghiệp, nhà đầu tư, chủ đầu tư hay nhà thầu đối mặt với hàng loạt rủi ro mới, kéo theo tranh chấp. Tranh chấp xây dựng thường gắn với các vấn đề về tiến độ, chi phí, thay đổi thiết kế và mối quan hệ phức tạp giữa các bên tham gia dự án.

“Việc những rủi ro đó có được kiểm soát hay không phụ thuộc rất lớn vào nền tảng pháp luật điều chỉnh các quan hệ xây dựng”, GS.TS Lê Hồng Hạnh nhấn mạnh.

Kỳ vọng từ Luật Xây dựng sửa đổi 2025

Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 được thông qua trong bối cảnh yêu cầu cải cách thể chế, cải thiện môi trường đầu tư - kinh doanh ngày càng trở nên cấp bách. Theo GS.TS Lê Hồng Hạnh, Luật mới được thiết kế theo hướng tinh gọn thủ tục hành chính, tăng cường trách nhiệm bảo đảm chất lượng công trình, hoàn thiện cơ chế quản lý dự án và mở rộng các trường hợp được miễn giấy phép xây dựng. Đây là những điểm mới được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các “nút thắt” kéo dài trong triển khai dự án xây dựng.

Là một trong 51 luật được Quốc hội thông qua tại Kỳ họp thứ 10 khóa XV, Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025 góp phần tạo nền tảng pháp lý để đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới. Luật chứa đựng nhiều giải pháp mang tính đột phá, hướng tới khắc phục tình trạng chồng chéo, thiếu đồng bộ của hệ thống pháp luật - nguyên nhân sâu xa dẫn đến nhiều tranh chấp và rủi ro trong thực tiễn.

Tuy nhiên, GS.TS Lê Hồng Hạnh cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng trong bất kỳ nền kinh tế nào, rủi ro luôn tồn tại. Dù pháp luật có được hoàn thiện đến đâu, cũng không thể loại bỏ hoàn toàn những biến số không thể lường trước. Điều quan trọng là giúp doanh nghiệp hiểu đúng pháp luật, chủ động quản trị rủi ro và có cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả khi rủi ro xảy ra.

Theo Chủ tịch VIAC, một trong những sứ mệnh mà Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam theo đuổi là đồng hành cùng doanh nghiệp không chỉ trong giải quyết tranh chấp, mà ngay từ khâu nhận diện, kiểm soát và phòng ngừa rủi ro pháp lý. Hội thảo quốc gia về Luật Xây dựng năm 2025 lần này cũng xuất phát từ mục tiêu đó.

Thông qua các tham luận chuyên sâu và trao đổi thẳng thắn, các đại biểu đã cùng nhau làm rõ những điểm mới của Luật Xây dựng (sửa đổi) năm 2025, đồng thời chia sẻ các góc nhìn thực tiễn về quản trị rủi ro, giải quyết tranh chấp trong lĩnh vực xây dựng. Đây được xem là nền tảng quan trọng để doanh nghiệp, nhà đầu tư và các chủ thể liên quan vận dụng pháp luật một cách hiệu quả hơn trong thời gian tới.

Đình Khương