Nhận diện tội phạm trên không gian mạng

Ngoài những vụ lừa đảo qua mạng, ngày càng có nhiều hành vi phạm tội vốn diễn ra ngoài đời sống cũng xảy ra trên môi trường mạng. Từ tìm kiếm, tiếp cận nạn nhân, thu thập thông tin, tạo lòng tin đến thỏa thuận, giao dịch, lôi kéo người khác tham gia..., đều được các đối tượng thực hiện trên mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin và các dịch vụ số.

Các đối tượng trong đường dây giả danh cán bộ ngân hàng lừa đảo giải ngân vốn vay.

Đây không phải xu hướng riêng của Bắc Ninh. Thời gian qua, Bộ Công an liên tục cảnh báo các thủ đoạn lợi dụng mạng xã hội, ngân hàng số, thanh toán điện tử, trí tuệ nhân tạo, đường link, mã QR, phần mềm điều khiển từ xa để lấy thông tin cá nhân, chiếm quyền sử dụng tài khoản, chiếm đoạt tài sản... Năm 2026, lực lượng ông an đã cảnh báo 25 kịch bản lừa đảo phổ biến, cho thấy tội phạm trên môi trường số ngày càng gắn với những hoạt động rất bình thường của người dân.

Ở Bắc Ninh, sự dịch chuyển đó thể hiện qua nhiều vụ án đã được phát hiện đấu tranh, làm rõ. Mới đây, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm công nghệ cao, Công an thành phố Bắc Ninh phối hợp các đơn vị nghiệp vụ triệt phá nhóm giả danh nhân viên ngân hàng (cư trú tại Bắc Ninh, Hà Nội, Đà Nẵng) để lừa đảo. Nhóm này tiếp cận nạn nhân qua mạng xã hội, tạo lòng tin rồi chiếm đoạt tài sản qua thủ đoạn lập hồ sơ giải ngân vốn vay. Hơn 1.000 người ở nhiều tỉnh, thành phố bị lừa với số tiền hơn 50 tỷ đồng; riêng tại Bắc Ninh có người bị chiếm đoạt hơn 400 triệu đồng.

Ngoài tiền, dữ liệu cá nhân cũng trở thành mục tiêu để tội phạm khai thác. Một người tìm việc, mua hàng, giao dịch ngân hàng, sử dụng mạng xã hội hay thực hiện thủ tục trực tuyến đều để lại những thông tin có thể bị thu thập, mua bán, sử dụng vào các bước phạm tội tiếp theo. Không chỉ những người chưa thạo công nghệ mà cả những người sành sỏi, có kiến thức công nghệ thông tin cũng bị các nhóm, đường dây lừa đảo trên mạng nhắm đến.

Một phụ nữ làm kế toán ở phường Kinh Bắc, trong thời gian ở nhà chăm con đã lên mạng tìm việc làm thêm. Từ những nhiệm vụ đơn giản, được trả một khoản tiền nhỏ để tạo lòng tin, chị dần được yêu cầu thực hiện các phần việc có giá trị lớn hơn, phải chuyển tiền trước để hoàn thành đơn hàng, nhận hoa hồng. Khi số tiền tăng lên, các đối tượng tiếp tục đưa ra lý do giao dịch lỗi, cần xác nhận hoặc nộp thêm tiền mới được rút. Nạn nhân tiếp tục chuyển tiền và bị chiếm đoạt hơn 1 tỷ đồng. Một nhân viên công tác tại địa bàn phường Bắc Giang cũng từng bị lừa mất nhiều tỷ đồng, đưa cả gia đình vào cảnh nợ nần do đầu tư tiền ảo.

Tội phạm mạng không còn là chuyện xa lạ mà đã trực tiếp “ăn theo” những thói quen, nhu cầu sinh hoạt hằng ngày của người dân. Không gian mạng trở thành môi trường phát sinh cũng như lưu giữ toàn bộ chuỗi hành vi phạm tội. Mọi thông tin về đối tượng, tài sản hay dòng tiền để lại dưới dạng dữ liệu điện tử chính là dấu vết then chốt phục vụ công tác điều tra, xử lý vi phạm.

Ngày 3/9 vừa qua, lực lượng an ninh mạng thành phố phối hợp với các đơn vị nghiệp vụ điều tra, bắt giữ Ninh Văn Thanh, sinh năm 2002, ở xã Nhã Nam về hành vi mua bán vũ khí thô sơ, công cụ hỗ trợ. Từ tháng 3/2026, Thanh sử dụng Facebook, TikTok tìm người mua dao, kiếm, bình xịt hơi cay, súng điện. Khám xét 2 kho hàng, lực lượng chức năng thu giữ 775 vũ khí thô sơ, công cụ hỗ trợ, tổng trọng lượng khoảng 1 tấn. Trước đó, cơ quan công an cũng đấu tranh làm rõ, đưa ra xử lý hơn 140 đối tượng ở nhiều địa phương trong cả nước liên quan đến việc mua bán, tàng trữ vũ khí quân dụng qua mạng.

Số vũ khí thơ sơ buôn bán qua mạng bị Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm công nghệ cao, Công an thành phố Bắc Ninh thu giữ ngày 3/9/2026.

Một vụ án vừa được Tòa án nhân dân thành phố xét xử liên quan đến 48 tài khoản thanh toán (gồm 1 tài khoản doanh nghiệp và 47 tài khoản cá nhân cho các nhóm lừa đảo nước ngoài thuê) cho thấy, phía sau một hành vi phạm tội trên mạng không chỉ là một vài cá nhân đơn lẻ mà có khi là cả một hệ thống, với sự tiếp tay của nhiều mắt xích ở các vai trò khác nhau.

Theo Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Công an thành phố Bắc Ninh), tội phạm mạng có chiều hướng gia tăng phức tạp. Nếu cả năm 2025 đơn vị phát hiện, bắt giữ 35 vụ/174 đối tượng, thì chỉ riêng 9 tháng năm 2026, con số này đã vọt lên 51 vụ/137 đối tượng (chưa tính các đơn vị khác đấu tranh), vượt tổng số vụ của cả năm trước.

Theo Thiếu tá Nguyễn Văn Quý, Phó Đội trưởng Đội Phòng, chống tội phạm sử dụng không gian mạng xâm phạm trật tự, an toàn xã hội, Phòng An ninh mạng và phòng, chống tội phạm công nghệ cao, đối tượng hoạt động trên không gian mạng rộng lớn, không có ranh giới địa lý; nhiều trường hợp sử dụng tài khoản ảo, thông tin giả, máy chủ đặt ở nước ngoài để che giấu hành vi. Việc truy vết, xác định người thực sự đứng sau một tài khoản, thu thập và bảo toàn dấu vết điện tử là quá trình lâu dài, đòi hỏi nghiệp vụ chuyên sâu và phương tiện kỹ thuật hiện đại. Chỉ trong thời gian ngắn, tài khoản có thể bị thay đổi, xóa bỏ hoặc chuyển qua nhiều lớp trung gian, khiến dấu vết bị đứt gãy, buộc lực lượng chức năng phải lần tìm từ đầu. Có những vụ án, trinh sát, điều tra viên phải bền bỉ theo dấu nửa năm, một năm, thậm chí lâu hơn mới có thể làm rõ và triệt phá thành công.

Chánh tòa Hình sự, Tòa án nhân dân thành phố Bắc Ninh Trần Thị Hà cho rằng, qua thực tiễn xét xử, ngày càng có nhiều vụ án có yếu tố công nghệ. Hành vi phạm tội trên môi trường mạng thường không diễn ra đơn lẻ mà có thể được chia thành nhiều công đoạn, với sự tham gia của nhiều người. Có người trực tiếp thực hiện hành vi, có người cung cấp tài khoản, nhận hoặc chuyển tiền, làm trung gian hay thực hiện một khâu trong đường dây. Vì vậy, khi giải quyết vụ án, cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ từng hành vi, vai trò và mức độ tham gia của mỗi người, từ đó xác định đúng trách nhiệm pháp lý.

Sau 5 năm có lực lượng chuyên trách bảo vệ an ninh mạng, phòng, chống tội phạm công nghệ cao, thực tiễn đấu tranh cho thấy không gian mạng không còn là một lĩnh vực tách biệt với đời sống xã hội. Đây đã trở thành nơi con người làm việc, giao tiếp, mua bán, giao dịch..., đồng thời cũng là nơi tội phạm tìm kiếm cơ hội, thu thập thông tin, tổ chức hoạt động và che giấu dấu vết. Khi tội phạm dịch chuyển theo đời sống số, công tác nắm tình hình, nhận diện nguy cơ và đấu tranh cũng phải theo kịp sự dịch chuyển ấy. Không gian mạng vì thế đã trở thành một địa bàn mới trong công tác bảo đảm an ninh, trật tự.