Nhận diện và xử lý an toàn trước các cuộc gọi lừa đảo công nghệ cao

Quy trình thao tác kỹ thuật chặn và báo cáo số điện thoại có dấu hiệu lừa đảo trong phần cài đặt nhật ký cuộc gọi trên các hệ điều hành phổ biến. Đồ họa: Thái Bình

Kịch bản thao túng tâm lý và thủ đoạn công nghệ giả danh tinh vi

Bản chất của cuộc gọi lừa đảo là hành vi kẻ xấu sử dụng thông tin giả mạo, danh xưng giả cùng kịch bản được dàn dựng hết sức tinh vi nhằm đánh vào nỗi sợ hãi, lòng tham hoặc sự lo lắng của người nghe để trục lợi. Mục tiêu cuối cùng của chúng luôn xoay quanh việc chiếm đoạt tài sản, đánh cắp mật khẩu đăng nhập, mã xác thực một lần, thông tin định danh hoặc chiếm quyền kiểm soát trực tiếp thiết bị đầu cuối...

Đáng chú ý, các đối tượng không nhất thiết phải dùng kỹ thuật bẻ khóa phức tạp mà thường tìm cách thao túng tâm lý để nạn nhân tự cung cấp thông tin bảo mật. Thủ đoạn phổ biến hàng đầu là mạo danh cán bộ công an, viện kiểm sát, tòa án, cơ quan thuế, nhân viên điện lực hoặc cán bộ viễn thông thông báo thuê bao sắp bị khóa, tài khoản dính líu đến đường dây tội phạm xuyên quốc gia hay đang có lệnh bắt giam. Điểm chung nguy hiểm của kịch bản này là kẻ gọi liên tục đe dọa, cấm người nghe tiết lộ cho người thân và ép buộc phải giải quyết ngay trong trạng thái hoảng loạn tột độ.

Bên cạnh đòn tâm lý đe dọa, kẻ xấu thường xuyên tạo ra cảm giác khẩn cấp giả tạo bằng cách liên tục hối thúc người nghe chuyển tiền, xác thực hoặc giữ máy liên tục nhằm tước đoạt thời gian suy xét thấu đáo. Chúng đồng thời giăng bẫy yêu cầu cung cấp các dữ liệu tuyệt mật như mật khẩu tài khoản số, mã xác thực sử dụng một lần, số bảo mật thẻ tín dụng hoặc hướng dẫn cài đặt phần mềm độc hại qua đường link lạ. Nhiều người lầm tưởng mã xác thực chỉ là con số thông thường nên mất cảnh giác đọc cho kẻ gian, trong khi đây thực chất là chìa khóa bảo vệ lớp cuối cùng của giao dịch tài chính.

Một thủ đoạn nham hiểm khác là dựng chuyện người thân, con cái đang cấp cứu tại bệnh viện hay gặp tai nạn giao thông nguy kịch để thúc giục chuyển viện phí gấp. Đáng lo ngại hơn, sự phát triển vượt bậc của công nghệ trí tuệ nhân tạo hiện nay cho phép kẻ xấu giả mạo giọng nói, tạo dựng hình ảnh và video của người thân vô cùng chân thực, khiến việc chỉ nghe giọng quen hoặc nhìn số hiển thị không còn là bằng chứng xác thực tuyệt đối.

Quy trình ứng phó kỹ thuật và các bước thiết lập bảo vệ thiết bị

Khi bất ngờ tiếp nhận cuộc gọi đáng ngờ, việc thiết lập ngay phản xạ phòng thủ có kiểm soát sẽ triệt tiêu phần lớn nguy cơ bị chiếm đoạt tài sản số. Người dùng cần áp dụng quy tắc phòng thủ năm bước liền mạch gồm dừng lại suy xét, ngắt ngay kết nối, tự tìm kiếm kênh chính thống, gọi xác minh độc lập và tiến hành chặn, báo cáo số độc hại. Tuyệt đối không thực hiện bất kỳ giao dịch chuyển tiền nào để xác minh tính trong sạch của dòng tiền theo lời hướng dẫn của người lạ, bởi không có cơ quan thực thi pháp luật hay tổ chức tín dụng nào làm việc qua điện thoại bằng hình thức yêu cầu chuyển tiền. Đồng thời, người dân cần bỏ hẳn thói quen tin tưởng tuyệt đối khi thấy người gọi xưng đúng họ tên, số căn cước hay địa chỉ nhà, bởi dữ liệu cá nhân có thể đã bị rò rỉ từ các dịch vụ bên ngoài và không phản ánh tính chính danh của người đang đàm thoại.

Để chủ động chặn đứng nguy cơ từ sớm, mỗi cá nhân cần nắm vững các thao tác kỹ thuật thiết lập bảo vệ trực tiếp trên điện thoại thông minh. Đối với các dòng điện thoại chạy hệ điều hành mở, người dùng truy cập ứng dụng gọi điện, tìm đến mục danh sách các cuộc gọi gần đây, chạm chọn vào số điện thoại vừa gây phiền toái, sau đó nhấn vào tùy chọn chặn và báo cáo cuộc gọi rác để hệ thống ghi nhận. Đối với dòng máy chạy hệ điều hành đóng của Apple, người sử dụng mở danh sách cuộc gọi gần nhất, bấm chọn biểu tượng chữ thông tin nằm cạnh dãy số lạ, kéo xuống dưới cùng màn hình và nhấn lệnh chặn người gọi này, rồi xác nhận hoàn tất.

Sơ đồ hướng dẫn các bước xử lý khẩn cấp khi người dùng lỡ để lộ thông tin bảo mật tài khoản ngân hàng hoặc cài nhầm ứng dụng chứa mã độc vào thiết bị. Đồ họa: Thái Bình

Phương án xử lý khủng hoảng khẩn cấp

Trong tình huống không may đã sơ ý cung cấp thông tin đăng nhập hoặc đọc mã xác thực cho đối tượng lừa đảo, yếu tố tốc độ xử lý đóng vai trò quyết định trong việc bảo toàn tài sản. Thao tác đầu tiên cần làm ngay lập tức là ngắt toàn bộ liên lạc với kẻ gian, nhanh chóng truy cập ứng dụng để đổi mật khẩu quản trị và gọi ngay tổng đài khẩn cấp của ngân hàng để yêu cầu khóa thẻ cùng tài khoản thanh toán. Trường hợp đã vô tình bấm vào đường link lạ hoặc tải tệp cài đặt ngoài chợ ứng dụng chính thức, người dùng cần tắt kết nối mạng, thậm chí khôi phục cài đặt gốc của thiết bị để loại bỏ hoàn toàn các mã độc chiếm quyền điều khiển, trước khi thực hiện các giao dịch mới. Nếu đã trót chuyển tiền, gia đình phải ngừng ngay việc chuyển thêm các khoản được đối tượng gọi là phí hoàn tiền hoặc phí mở khóa hồ sơ, đồng thời chụp ảnh màn hình lưu giữ toàn bộ tin nhắn, số thuê bao, sao kê giao dịch để lập hồ sơ trình báo cơ quan công an nơi gần nhất.

Về lâu dài, giải pháp phòng ngừa căn cơ và bền vững nhất chính là chủ động thiết lập văn hóa an ninh số và các quy tắc giao dịch thống nhất giữa các thành viên trong gia đình. Cả nhà cần thỏa thuận nguyên tắc tuyệt đối không chuyển những khoản tiền lớn hay xử lý việc khẩn cấp chỉ dựa vào một cuộc gọi hay tin nhắn đơn thuần mà phải gọi điện thoại trực tiếp theo số liên lạc nội bộ đã lưu sẵn từ trước để kiểm chứng. Mọi thành viên cần ghi nhớ nguyên tắc không cung cấp mã xác thực, không cài ứng dụng ngoài luồng và luôn dành mười giây tự vấn bản thân trước mỗi yêu cầu hối thúc tài chính từ người lạ. Những bài học thực hành xử lý tình huống giả định này đặc biệt có ý nghĩa thiết thực khi được hướng dẫn tỉ mỉ cho người cao tuổi và trẻ nhỏ trong nhà. Khi mỗi cá nhân hình thành được nếp phản xạ số vững vàng, không gian mạng gia đình và toàn xã hội sẽ được bảo vệ an toàn trước mọi biến tướng của tội phạm công nghệ cao.