Nhân Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11/2026: Văn hóa - mạch nguồn, sức sống của dân tộc: Bài 2: Văn hóa gắn với chủ quyền tư tưởng và phát triển bền vững quốc gia

Văn hóa là nguồn sống, linh hồn, giá trị cốt lõi định hình bản sắc dân tộc, cũng là cầu nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai, nền tảng cho sự phát triển trường tồn của dân tộc. Văn hóa Việt Nam đứng trước cả thời cơ và thách thức trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Trong bối cảnh tình hình quốc tế có nhiều biến động ảnh hưởng toàn diện đến Việt Nam, văn hóa được đặt vào vị trí trọng tâm của phát triển, trở thành động lực đột phá hướng đến xây dựng nước Việt Nam giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, xây dựng xã hội nhân văn, hài hòa và giàu bản sắc.

Như vậy có thể thấy văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, là sức mạnh nội sinh thúc đẩy sự phát triển bền vững đất nước, đóng vai trò là "hệ điều tiết" trong sự vận động mọi mặt của đất nước, đời sống của Nhân dân.

Khi bước vào kỷ nguyên phát triển và hội nhập, văn hóa Việt Nam có nhiều thuận lợi và thời cơ để vươn mình mạnh mẽ, thể hiện qua nhiều khía cạnh:

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng và Nghị quyết số 80-NQ/TW nhấn mạnh việc phát triển văn hóa phải được đặt ở vị trí xứng tầm, xem văn hóa là nền tảng tinh thần, sức mạnh nội sinh và hệ điều tiết cho sự phát triển nhanh, bền vững. Như vậy, văn hóa đã được nâng tầm ngang hàng với kinh tế - chính trị - xã hội.

Đồng thời đó là các khung chính sách đã được hoàn thiện và chương trình hành động quốc gia giai đoạn 2026 - 2035 tạo hành lang pháp lý để kết nối nguồn lực văn hóa, cộng đồng doanh nghiệp và người Việt Nam ở trong và ngoài nước.

Sự hội nhập quốc tế sâu rộng, các hiệp định thương mại tự do (FTA) và hoạt động giao lưu văn hóa toàn cầu tạo điều kiện để văn hóa Việt Nam được quảng bá và ghi dấu trên trường quốc tế. Các giá trị văn hóa đặc trưng của dân tộc có thể trở thành công cụ mềm, là tấm hộ chiếu có sức mạnh vượt trội để nâng cao vị thế quốc gia.

Các đại biểu dự Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, tháng 11/1946. Ảnh tư liệu

Vị thế quốc tế ngày càng cao của Việt Nam đã giúp hội nhập sâu và nhanh hơn trong quá trình toàn cầu hóa, mở rộng quan hệ đa phương và đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, đồng thời giữ vững độc lập, chủ quyền và an ninh quốc gia. Việt Nam đã khẳng định vai trò quan trọng trong ASEAN và có quan hệ đối tác chiến lược với nhiều quốc gia lớn trên thế giới, tham gia nhiều tổ chức quốc tế như Liên hợp quốc, WTO và nhiều hiệp định thương mại tự do (FTA) với các nước phát triển, tạo nền tảng cho sự giao thương và hội nhập mạnh mẽ hơn.

Hòa chung xu thế kỷ nguyên của sự phát triển khoa học công nghệ và trí tuệ nhân tạo AI, Việt Nam cũng đang từng bước chuyển mình sang nền kinh tế công nghiệp hóa, hiện đại hóa với sự tập trung vào công nghệ cao, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Đảng và Nhà nước cũng đưa ra nhiều chính sách để phát triển hạ tầng kỹ thuật số và đổi mới sáng tạo, tạo điều kiện thuận lợi cho các doanh nghiệp công nghệ.

Ngoài ra, đất nước cũng có một nguồn nhân lực trẻ đông đảo, sáng tạo và cởi mở, luôn sẵn sàng khám phá, đổi mới và lan tỏa văn hóa Việt Nam ra thế giới. Lực lượng trẻ này đang góp phần làm cho văn hóa Việt Nam trở nên phong phú, đa dạng và hội nhập mạnh mẽ hơn trên trường quốc tế. Và các ngành công nghiệp văn hóa đang trở thành một ngành kinh tế quan trọng, mở ra cơ hội thúc đẩy phát triển văn hóa qua các sản phẩm văn hóa đa dạng.

Sự ổn định chính trị là thành tố cốt lõi của ổn định xã hội, phản ánh độ bền vững và tính toàn vẹn của chế độ, nhưng đó không phải là một trạng thái tĩnh tại, mà là một hình thái đặc biệt của sự vận động xã hội có trật tự, kỷ cương, theo chiều hướng phát triển, đi lên. Trong đó, cấu trúc, chức năng của ổn định, đặc biệt là bản chất chế độ chính trị được bảo đảm, giữ vững và tăng cường, không xảy ra rối loạn, bất ổn, là môi trường, điều kiện thuận lợi thúc đẩy xã hội phát triển. Chính sự ổn định chính trị giữ cho xã hội có kỷ cương, trật tự và an toàn, giúp các hoạt động sáng tạo nghệ thuật, bảo tồn di sản và giao lưu văn hóa diễn ra thuận lợi.

Chính sự ổn định chính trị sẽ tạo ra sự đồng thuận xã hội cao và niềm tin lớn của Nhân dân vào thể chế, tạo ra sức mạnh mềm, khơi dậy lòng yêu nước, tinh thần cộng đồng vốn là linh hồn của bản sắc văn hóa dân tộc, sẽ củng cố niềm tin, khơi dậy lòng yêu nước và tự hào dân tộc, nêu cao tinh thần đoàn kết. Khi văn hóa chính trị lành mạnh giúp định hướng tư tưởng, điều chỉnh hành vi xã hội theo hướng tiến bộ, tạo môi trường thuận lợi để văn hóa dân tộc vừa giữ gìn bản sắc, vừa hội nhập quốc tế hiệu quả.

Nhà nước có sự đầu tư mạnh vào giáo dục, văn hóa và bảo tồn văn hóa dân tộc đã giúp tạo ra một nền tảng vững chắc để phát triển bền vững và bảo tồn bản sắc dân tộc, đồng thời góp phần nâng cao hiểu biết và ý thức cộng đồng.

Việt Nam đã và đang thu hút sự chú ý từ cộng đồng quốc tế qua các sự kiện như nhiều di sản văn hóa được UNESCO công nhận, có các lễ hội truyền thống và sản phẩm văn hóa độc đáo. Điều này đã giúp nâng cao vị thế văn hóa Việt Nam trên trường quốc tế và thúc đẩy du lịch văn hóa phát triển. Điều đặc biệt nhất là, trong bối cảnh toàn cầu hóa, người Việt Nam đặc biệt là thế hệ trẻ đang dần nhận ra tầm quan trọng của việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc để không bị hòa tan trong dòng chảy văn hóa toàn cầu. Nhiều cá nhân, tổ chức và doanh nghiệp đã tham gia vào các hoạt động bảo tồn, phục dựng các giá trị truyền thống và phát triển các sản phẩm văn hóa sáng tạo mang đậm bản sắc Việt Nam.

Nền văn hóa Việt Nam đang đứng trước nhiều thời cơ lớn, song cũng phải đối mặt với không ít vấn đề tồn tại và thách thức đan xen trong quá trình hội nhập và phát triển. Trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, nền văn hóa Việt Nam đang đứng trước những biến chuyển rõ rệt. Đây là thời điểm của sự giao thoa, đấu tranh giữa cái cũ và cái mới, giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc dân tộc và các trào lưu toàn cầu. Điều này tạo nên một quá trình không chỉ là sự kế thừa đơn thuần mà còn là sự đổi mới có chọn lọc nhằm thích ứng với thời đại. Văn hóa Việt Nam vừa có điều kiện phát triển mạnh mẽ hơn nhưng cũng vừa phải đối mặt với nhiều thách thức mới.

Bên cạnh những thành tựu, nền văn hóa Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những thách thức lớn, đặc biệt là trong việc bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Sự tác động của nền kinh tế thị trường, sự du nhập của các giá trị văn hóa ngoại lai, các sản phẩm được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo AI không được kiểm soát kỹ, đặc biệt là các sản phẩm văn hóa độc hại trên các nền tảng kỹ thuật số mạng xã hội, đã tạo ra ảnh hưởng sự phân hóa trong đời sống văn hóa. Một số giá trị văn hóa truyền thống đang bị mai một hoặc bị biến tướng.

Các giá trị đạo đức truyền thống đang bị thử thách nghiêm trọng trong xã hội hiện đại. Những hiện tượng như tham nhũng, lối sống thực dụng, thiếu tôn trọng pháp luật hay vi phạm đạo đức xã hội trở thành những vấn đề lớn mà xã hội đang phải đối mặt.

Việc thiếu vắng các chuẩn mực văn hóa ứng xử trong đời sống hàng ngày, sự xuống cấp trong mối quan hệ giữa các thế hệ, các tầng lớp xã hội cũng khiến cho xã hội Việt Nam trở nên thiếu sự gắn kết, tình cảm giữa con người với con người dần trở nên nhạt nhòa.

Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin và mạng xã hội, các hình thức văn hóa tiêu dùng, nhất là tiêu dùng văn hóa giải trí như phim ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử đang gia tăng và ảnh hưởng không nhỏ đến thói quen và lối sống của người dân, đặc biệt là giới trẻ. Điều này tạo ra sự chuyển mình trong cách sống, cách nghĩ và cách nhìn nhận về giá trị văn hóa, từ đó gây ra sự "xâm thực, xói mòn" dần các giá trị văn hóa truyền thống. Sự bùng nổ của các nền tảng mạng xã hội, các phương tiện truyền thông đại chúng cũng làm gia tăng việc du nhập các xu hướng văn hóa bên ngoài, dẫn đến việc giảm sút sự kết nối và thiếu sự hiểu biết sâu sắc về văn hóa Việt Nam.

Nhiều chính sách chưa theo kịp thực tiễn, còn nhiều vướng mắc về chính sách thuế đối với hoạt động nghệ thuật, các quy định về sở hữu trí tuệ, và thiếu các cơ chế hợp tác công - tư (PPP) hiệu quả trong Luật Đầu tư cho văn hóa.

Đội ngũ cán bộ quản lý văn hóa ở nhiều nơi còn quen với tư duy quản lý hành chính, thiếu kỹ năng quản trị hiện đại, tổ chức sự kiện và thương mại hóa sản phẩm văn hóa. Tư duy quản lý chậm đổi mới, công tác quản lý nhà nước về văn hóa ở một số nơi còn mang tính dàn trải, thiếu trọng tâm trọng điểm. Bất cập trong công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa. Nhiều di tích lịch sử, kiến trúc cổ đang xuống cấp nghiêm trọng hoặc đối mặt với nguy cơ hư hại, sụp đổ và có nguy cơ biến mất vĩnh viễn. Các loại hình nghệ thuật truyền thống, văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số đứng trước nguy cơ mai một do thiếu vắng nghệ nhân kế cận và sự giảm sút quan tâm từ thế hệ trẻ. Tình trạng xây dựng trái phép, lấn chiếm không gian di tích, hoặc khai thác quá mức phục vụ cho hoạt động thương mại, quá tải các hoạt động lễ hội, ô nhiễm môi trường tại các danh thắng vẫn tiếp diễn đến mức báo động.

Thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao, số lượng sinh viên theo học các ngành nghệ thuật truyền thống ngày càng giảm; đội ngũ quản lý và chuyên gia văn hóa còn hạn chế về chuyên môn trong môi trường quốc tế hóa. Các chế độ đãi ngộ, học bổng và cơ hội việc làm sau khi ra trường đối với sinh viên theo đuổi nghệ thuật truyền thống còn nhiều bất cập, dẫn đến việc người có năng khiếu không có điều kiện hoặc không mặn mà theo nghề. Trong giai đoạn sắp tới, dự báo nguồn nhân lực văn hóa nghệ thuật có thể gặp nhiều thách thức trong việc đáp ứng sự lớn mạnh của các ngành công nghiệp văn hóa trong tương lai.

Khắc phục những vấn đề còn tồn tại và bảo vệ nền văn hóa Việt Nam trước những thách thức nêu trên không chỉ là một nhiệm vụ văn hóa chính trị đơn thuần, mà còn là vấn đề chiến lược gắn với chủ quyền tư tưởng và sự phát triển bền vững của quốc gia. Trong bối cảnh "cạnh tranh mềm" ngày càng gay gắt trên không gian số, việc chủ động thích ứng, làm chủ công nghệ, kiểm soát dữ liệu và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc chính là điều kiện quyết định để Việt Nam phát triển vững chắc trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc.

PGS.TS BÙI NGỌC GIÁP

Nguồn CA TP.HCM: http://congan.com.vn/tin-chinh/bai-2-van-hoa-gan-voi-chu-quyen-tu-tuong-va-phat-trien-ben-vung-quoc-gia_200031.html