Nhân rộng vườn trường sinh thái để nâng cao dinh dưỡng học đường

Vườn trường sinh thái tạo không gian để học sinh trải nghiệm trồng trọt, nâng cao kiến thức dinh dưỡng, ý thức bảo vệ môi trường và rèn luyện kỹ năng sống. Ảnh minh họa

Giải pháp ứng phó với gánh nặng dinh dưỡng học đường

Quá trình đô thị hóa nhanh, chế độ ăn uống chưa hợp lý, tình trạng thừa năng lượng nhưng thiếu vi chất, cùng thói quen ít vận động đang làm gia tăng nguy cơ thừa cân, béo phì và các bệnh liên quan đến dinh dưỡng ở thanh thiếu niên đô thị Việt Nam.

Theo bản tóm tắt chính sách “Tích hợp vườn trường sinh thái vào giáo dục dinh dưỡng và giáo dục tri thức: Kinh nghiệm thực tế và khuyến nghị chính sách” do các chuyên gia Từ Thị Tuyết Nhung, Phí Mai Chi, Lưu Thị Thu Giang, Đặng Tô Kiên, Nguyễn Lê Thu Hà, Cory Whitney và Simone Kathrin Kriesemer thực hiện, trẻ em Việt Nam đang phải đối mặt với gánh nặng ba chiều về dinh dưỡng, gồm suy dinh dưỡng thể thấp còi phổ biến hơn ở khu vực nông thôn, thừa cân béo phì tập trung nhiều tại đô thị và tình trạng thiếu vi chất xuất hiện ở cả hai khu vực.

Dẫn kết quả nghiên cứu được công bố năm 2024, tài liệu cho biết hơn 60% trẻ em thiếu kẽm, gần một phần ba thiếu vitamin D và 80% không đáp ứng nhu cầu năng lượng khuyến nghị. Tại Hà Nội, tỷ lệ thừa cân, béo phì ở học sinh trung học phổ thông khu vực nội thành lên tới 38,6%, cao hơn đáng kể so với khu vực ngoại thành là 28,6%.

Trước thực trạng này, Dự án Dự báo và giám sát can thiệp dinh dưỡng, gọi tắt là NIFAM, đã tiến hành phân tích các phương án can thiệp dinh dưỡng. Nhóm nghiên cứu sử dụng phương pháp phân tích quyết định để so sánh lộ trình tác động, chi phí, lợi ích, rủi ro và mức độ không chắc chắn của từng giải pháp.

Sau quá trình đánh giá, vườn trường sinh thái được lựa chọn để triển khai thí điểm nhờ khả năng tạo ra nhiều lợi ích đồng thời, từ nâng cao hiểu biết về dinh dưỡng, thúc đẩy lựa chọn thực phẩm lành mạnh đến tăng cường kết nối với thiên nhiên và xây dựng không gian giáo dục đa chiều.

Toàn cảnh vườn trường Genesis trong nghiên cứu của NIFAM.

Từ gieo trồng đến giáo dục dinh dưỡng

Mô hình vườn trường sinh thái được triển khai tại Trường Phổ thông liên cấp Genesis, Trường Hermann Gmeiner Hà Nội và Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú Hà Nội. Tùy điều kiện cơ sở vật chất, nhân lực và không gian của từng trường, các hoạt động được tổ chức theo những hình thức khác nhau.

Một trong những hoạt động trung tâm là thành lập câu lạc bộ làm vườn với sự tham gia của học sinh, giáo viên, phụ huynh và nông dân tại địa phương. Học sinh được thực hành gieo trồng theo mùa, nuôi giun quế, ủ phân hữu cơ, tái sử dụng vật liệu và thu hoạch rau, củ để gây quỹ.

Thông qua quá trình trực tiếp chăm sóc cây trồng, các em có điều kiện tìm hiểu về vòng tuần hoàn dinh dưỡng, bảo tồn thiên nhiên và cách sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên. Thay vì chỉ tiếp nhận kiến thức qua sách giáo khoa, học sinh được quan sát, trải nghiệm và tham gia toàn bộ quá trình từ chuẩn bị đất, gieo hạt, chăm sóc đến thu hoạch.

Bên cạnh hoạt động trồng trọt, mô hình còn tích hợp giáo dục dinh dưỡng thông qua các hội thảo như “Cân bằng mâm cơm nhà”, “Sức khỏe học đường”. Với sự hỗ trợ của chuyên gia, học sinh và phụ huynh được cung cấp kiến thức về lựa chọn thực phẩm, cân bằng các nhóm chất và xây dựng khẩu phần ăn phù hợp.

Hoạt động “Mâm cơm tự cấp” giúp học sinh tham gia chu trình từ hạt giống đến bàn ăn, tự tính toán lượng rau thu hoạch để bổ sung vào bếp ăn của trường. Trong khi đó, hoạt động “Khám phá hương vị và kháng thể tự nhiên” giúp các em nhận biết vai trò của gia vị tự nhiên đối với tiêu hóa và khả năng thay thế một số loại gia vị hóa học.

Mô hình cũng gắn giáo dục với hoạt động hướng nghiệp. Học sinh được trải nghiệm chuỗi cung ứng thực phẩm tại các doanh nghiệp, cửa hàng và trang trại, trong đó có trang trại hữu cơ Đồng Sương, Mục Đồng cùng một số đơn vị phân phối thực phẩm. Qua đó, các em có cơ hội tìm hiểu hoạt động sản xuất, phân phối, tiêu dùng thực phẩm và những yêu cầu đối với chuỗi thực phẩm lành mạnh.

Học sinh trường phổ thông Hermann Gmeiner Hà Nội học cách trồng cây.

“Phòng thí nghiệm sống” trong khuôn viên trường học

Theo kết quả triển khai, vườn trường sinh thái có thể trở thành một công cụ giáo dục trải nghiệm, giúp học sinh không chỉ “biết” mà còn được “làm” và “cảm nhận” giá trị của thực phẩm lành mạnh.

Kiến thức về chu trình thực phẩm hoặc tháp dinh dưỡng thường được truyền đạt qua sách giáo khoa và bài giảng nên dễ trở nên trừu tượng. Khi tham gia vườn trường, học sinh được trực tiếp gieo hạt, chăm sóc cây, thu hoạch rau, quả và tham gia chế biến món ăn. Quá trình này giúp chuyển hóa kiến thức dinh dưỡng thành hành vi thực tế, từ đó từng bước hình thành thói quen ăn uống lành mạnh và bền vững.

Hoạt động canh tác hữu cơ tuần hoàn tại vườn đồng thời góp phần bồi dưỡng ý thức bảo vệ môi trường, bảo tồn thiên nhiên và gìn giữ nguồn gen bản địa. Các nội dung hướng nghiệp cũng có thể được kết nối với truyền thống sản xuất, văn hóa ẩm thực địa phương và trách nhiệm của học sinh đối với cộng đồng.

Vườn trường còn được xem là cầu nối giữa nhà trường, gia đình và thiên nhiên. Khi phụ huynh, giáo viên và học sinh cùng tham gia cải tạo, chăm sóc vườn, mô hình tạo thêm không gian để các bên kết nối, chia sẻ và thấu hiểu.

Đối với phụ huynh, những kiến thức và trải nghiệm từ vườn trường có thể được đưa trở lại bữa ăn gia đình. Qua việc nghe con chia sẻ hoặc trực tiếp tham gia các hoạt động truyền thông, cha mẹ được khuyến khích điều chỉnh những thói quen ăn uống chưa phù hợp.

Trong quá trình sinh hoạt câu lạc bộ, học sinh cũng được rèn luyện kỹ năng giao tiếp, hợp tác, chia sẻ công việc và tinh thần trách nhiệm. Đặc biệt, trong bối cảnh đô thị hóa làm thu hẹp không gian xanh, vườn trường tạo điều kiện để trẻ em tăng cường tiếp xúc với thiên nhiên, hỗ trợ sức khỏe tinh thần và phát triển kỹ năng sống.

Không chỉ phục vụ giáo dục dinh dưỡng, vườn trường còn có thể trở thành “phòng thí nghiệm sống”, nơi giáo viên minh họa trực tiếp kiến thức liên ngành thuộc các lĩnh vực khoa học tự nhiên, môi trường, xã hội học và văn hóa. Những nội dung vốn được coi là khô cứng có thể trở nên trực quan, sinh động hơn khi được gắn với sự phát triển và vận động hằng ngày của khu vườn.

Cần sự tham gia của lãnh đạo nhà trường và phụ huynh

Việc xây dựng và vận hành vườn trường sinh thái đòi hỏi nhiều nguồn lực hơn so với việc bố trí một khu vực trồng cây thông thường.

Các khoản chi phí có thể bao gồm thiết kế, xây dựng, duy trì khu vườn; mua sắm thiết bị và vật tư nông nghiệp; tổ chức họp, hội thảo và sự kiện chia sẻ thông tin với gia đình, cộng đồng; thuê chuyên gia tư vấn về nông học, dinh dưỡng và giáo dục; xây dựng tài liệu, tập huấn giáo viên và duy trì hoạt động của câu lạc bộ vườn trường.

Bên cạnh chi phí, quá trình triển khai cũng phát sinh một số khó khăn. Trong thời gian nghỉ hè, khi học sinh không đến trường, việc duy trì chăm sóc vườn có thể bị gián đoạn, đặc biệt tại các trường nội trú có học sinh ở xa trở về gia đình.

Việc luân chuyển giáo viên cũng có thể ảnh hưởng đến hoạt động của câu lạc bộ. Trong trường hợp giáo viên chưa có kỹ năng làm vườn, thiếu hứng thú hoặc hạn chế về khả năng tích hợp hoạt động trải nghiệm với chương trình giảng dạy, tiềm năng của khu vườn sẽ khó được khai thác đầy đủ.

Đối với những trường có diện tích hạn chế, việc xây dựng vườn còn có thể làm giảm không gian dành cho hoạt động thể thao, vui chơi. Ngoài ra, thực phẩm kém lành mạnh được bán trong căng tin hoặc khu vực ngoài cổng trường có thể làm giảm hiệu quả của chương trình giáo dục dinh dưỡng.

Kết quả thí điểm cho thấy sự ủng hộ, điều phối của lãnh đạo nhà trường, cùng sự tham gia của phụ huynh và cộng đồng là điều kiện quan trọng quyết định tính bền vững của mô hình.

Theo nhóm nghiên cứu, các trường cần đầu tư cơ sở vật chất đồng bộ ngay từ đầu để tránh phải sửa chữa hoặc làm lại nhiều lần. Trước khi triển khai, nhà trường cần tổ chức truyền thông đầy đủ tới giáo viên, phụ huynh và học sinh nhằm tạo sự đồng thuận, thống nhất trách nhiệm và duy trì cam kết lâu dài.

Mỗi trường nên bố trí ít nhất hai giáo viên thường trực có khả năng hiểu và vận hành khu vườn, qua đó hạn chế tình trạng hoạt động bị đình trệ khi một giáo viên chuyển công tác.

Giáo viên cũng cần được đào tạo về nông nghiệp sinh thái, kỹ thuật trồng trọt, dinh dưỡng, kỹ năng điều hành câu lạc bộ và phương pháp lồng ghép kiến thức của nhiều môn học tại khu vườn. Trong quá trình vận hành, trường học cần có sự hỗ trợ của chuyên gia nông học, sinh thái khi phát sinh vấn đề kỹ thuật.

Tùy điều kiện thực tế, vườn trường có thể được thiết kế với nhiều kích thước, hình khối và cách bố trí khác nhau, kể cả trên diện tích nhỏ hoặc mặt sân cứng. Những trường không đủ không gian cũng có thể liên kết, tận dụng khu vườn của đơn vị khác để tổ chức hoạt động giảng dạy và trải nghiệm.

Infographic khái quát thông điệp, lợi ích, chi phí, rủi ro và các khuyến nghị nhằm tích hợp, nhân rộng mô hình vườn trường sinh thái trong giáo dục dinh dưỡng, môi trường và kỹ năng sống cho học sinh.

Đề xuất hoàn thiện chính sách, nhân rộng mô hình

Hiện nay, Việt Nam chưa có chính sách cụ thể thúc đẩy mô hình vườn trường sinh thái. Tuy nhiên, Chương trình “Trường học sinh thái ASEAN” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phát động được đánh giá là cơ hội để từng bước thể chế hóa mô hình này.

Theo nhóm nghiên cứu, vườn trường sinh thái phù hợp với các tiêu chí của trường học sinh thái về quản lý môi trường, giáo dục và sự tham gia của cộng đồng. Vì vậy, các cơ quan quản lý cần xem xét đưa vườn trường trở thành một nội dung quan trọng trong quá trình xây dựng trường học xanh, trường học sinh thái.

Đối với Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhóm nghiên cứu đề xuất ban hành khung tiêu chí quốc gia về trường học sinh thái, trong đó vườn trường là hạng mục bắt buộc; đồng thời hỗ trợ nguồn lực kỹ thuật về trồng trọt, tích hợp hoạt động vườn trường với chương trình chống rác thải nhựa và bảo tồn đa dạng sinh học.

Bộ Y tế được đề xuất xây dựng chuẩn dinh dưỡng học đường gắn với những sản phẩm liên quan đến vườn trường, trong đó có sản phẩm sinh thái, sản phẩm hữu cơ; phối hợp với trường học đưa giáo dục dinh dưỡng vào hoạt động ngoại khóa và hỗ trợ nghiên cứu tác động của mô hình đối với sức khỏe thể chất, tinh thần của học sinh cũng như bữa ăn gia đình.

Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo, tài liệu đề xuất đưa tiêu chí “vườn sinh thái” vào chuẩn đánh giá trường học xanh, khuyến khích học tập trải nghiệm tại vườn; đào tạo sinh viên sư phạm và giáo viên về kỹ năng xây dựng, quản lý vườn trường; lồng ghép giáo dục dinh dưỡng và môi trường vào chương trình chính khóa. Việc triển khai cần tính đến sự khác biệt giữa nội thành và ngoại thành, cũng như các vấn đề thừa cân, béo phì, suy dinh dưỡng và mất cân bằng vi chất.

Về phía trường học, khu vườn cần được thiết kế theo hướng đa chức năng, vừa là nơi học tập, vừa có thể cung cấp một phần thực phẩm, vừa tạo không gian xanh, giảm tác động của bê tông hóa. Nhà trường nên thành lập câu lạc bộ để học sinh trực tiếp chăm sóc vườn, kết hợp giáo dục hướng nghiệp, kỹ năng nông nghiệp đô thị và quản lý môi trường.

Các tổ chức xã hội có thể hỗ trợ kỹ thuật, tập huấn giáo viên, học sinh về nông nghiệp hữu cơ, tái chế chất thải và kết nối trường học với các mạng lưới giáo dục sinh thái. Nhà tài trợ được khuyến nghị hỗ trợ nguồn lực tài chính để nhân rộng mô hình tại những nơi có nhu cầu, điều kiện phù hợp. Doanh nghiệp có thể tham gia phát triển chuỗi thực phẩm lành mạnh, đồng thời phối hợp tổ chức hoạt động hướng nghiệp cho học sinh.

Bản tóm tắt chính sách “Tích hợp vườn trường sinh thái vào giáo dục dinh dưỡng và giáo dục tri thức: Kinh nghiệm thực tế và khuyến nghị chính sách” được xây dựng từ kết quả triển khai mô hình vườn trường sinh thái trong khuôn khổ dự án nghiên cứu “Dự báo và giám sát can thiệp dinh dưỡng - NIFAM” do Đại học Bonn, Đức cùng các đối tác thực hiện, gồm Trung tâm Hỗ trợ Phát triển Nông nghiệp Hữu cơ, Trung tâm Trẻ em và Phát triển, Viện Nghiên cứu Sinh thái Chính sách Xã hội và ba trường học tại Hà Nội.

Kết quả bước đầu cho thấy vườn trường sinh thái không chỉ là một khu vực trồng cây mà có thể trở thành nền tảng tích hợp giáo dục dinh dưỡng, môi trường, khoa học, kỹ năng sống và hướng nghiệp. Tuy nhiên, để mô hình phát huy hiệu quả lâu dài, cần có cơ chế chính sách phù hợp, nguồn lực ổn định, đội ngũ giáo viên được đào tạo và sự tham gia thực chất của gia đình, cộng đồng và doanh nghiệp.