Nhật Bản hướng tới tầm nhìn mới về an ninh năng lượng giữa bối cảnh đứt gãy nguồn cung

Căng thẳng tại Trung Đông đã bước sang tháng thứ hai và vẫn chưa có dấu hiệu rõ ràng về khả năng sớm chấm dứt.

Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz, một trong những tuyến đường hàng hải quan trọng nhất thế giới, nối liền Vịnh Ba Tư với Biển Arab, vận chuyển tới 20% lưu lượng dầu trên toàn thế giới và cung cấp lượng dầu đáng kể hướng đến thị trường châu Á.

Nhật Bản phụ thuộc tới 90% vào lượng dầu mỏ nhập khẩu từ Trung Đông, trở thành một trong những quốc gia dễ bị tổn thương nhất trong xung đột này. Tính đến ngày 26/3, vẫn còn 45 tàu liên quan tới Nhật Bản đang kẹt lại trong vùng Vịnh, bao gồm một nửa trong số đó là các tàu chở dầu thô, số còn lại bao gồm tàu chở khí hóa lỏng (LNG) và tàu vận chuyển ô tô.

Việc eo biển Hormuz bị phong tỏa có thể làm đứt gãy nguồn cung năng lượng, đẩy giá dầu và lạm phát tăng cao, trở thành mối đe dọa nghiêm trọng đối với nền kinh tế nước này.

Trong bối cảnh đó, Nhật Bản đang tìm kiếm những biện pháp ứng phó khẩn cấp, cũng như giải pháp lâu dài khi mà các tàu chở dầu thô mang cờ Nhật hay hàng hóa của Nhật vẫn bị kẹt lại trong vùng Vịnh.

Những nỗ lực kịp thời

Ngày 24/3, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae đã công bố kế hoạch sử dụng kho dự trữ dầu mỏ quốc gia kể từ ngày 26/3.

Đây là lần thứ hai đất nước mặt trời mọc sử dụng biện pháp này sau đợt áp dụng đối với kho dự trữ dầu mỏ tư nhân ngày 16/3, cho thấy tính cấp thiết trong việc kiềm chế giá nhiên liệu và duy trì ổn định kinh tế trong nước.

Trước những rủi ro về khủng hoảng năng lượng, chính phủ và các doanh nghiệp Nhật Bản buộc phải tính toán lộ trình vận chuyển mới nhằm giảm sự phụ thuộc vào con đường đi qua eo biển Hormuz.

Trước hết, Nhật Bản tính đến phương án vận chuyển dầu thô từ Trung Đông thông qua tuyến đường Biển Đỏ. Mặc dù vậy, năng lực vận tải của các đường ống dẫn dầu tại đây đang là một điểm nghẽn, khiến lưu lượng vận chuyển bị hạn chế.

Thêm vào đó, các chuyên gia chỉ ra mối nguy hiểm khi khu vực xung quanh Biển Đỏ là địa bàn hoạt động của nhóm vũ trang Houthi thân Iran tại Yemen, nhiều khả năng gây ra bất ổn về an ninh trong vận chuyển năng lượng.

Hợp tác với Mỹ để bảo đảm nguồn năng lượng là một hướng tiềm năng khác.

Trong chuyến thăm Mỹ ngày 19/3 của Thủ tướng Takaichi, Nhật Bản đã cam kết mở rộng đầu tư vào Mỹ với mức tăng thêm lên tới 73 tỷ USD như một phần trong thỏa thuận đầu tư 550 tỷ USD được hai bên tuyên bố năm ngoái.

Đáng chú ý, hai bên đã đạt được thỏa thuận về việc Nhật Bản mua dầu thô từ bang Alaska và đầu tư xây thêm cơ sở hạ tầng lọc dầu, tạo cơ hội giúp Tokyo giảm phụ thuộc quá nhiều vào dầu mỏ Trung Đông.

Điểm thuận lợi đối với hợp tác này là thời gian vận chuyển dầu thô từ Alaska nhanh hơn đáng kể so với từ Trung Đông, đồng thời tránh được những khu vực có rủi ro cao. Tuy nhiên, việc tăng sản lượng dầu thô thông qua hợp tác này sẽ ít nhất mất tới 6 năm, không thể đáp ứng được tình trạng bất ổn nguồn cung ứng hiện tại.

Ngoài ra, Nhật Bản cũng từng nhập khẩu dầu thô từ các khu vực tiềm năng khác tại Trung Á như Kazakhstan hay tại Nam Mỹ như Venezuela.

Chính phủ Nhật Bản đang nỗ lực tái tiếp cận các đối tác cũ, song sự khác biệt về thành phần của dầu thô cũng như tính bất ổn trong quá trình vận chuyển vẫn là bài toán chiến lược mà Tokyo cần phải tính tới khi lựa chọn nguồn nhập khẩu.

Cần một tầm nhìn mới

Nhìn chung, an ninh năng lượng của mỗi quốc gia được xác định bởi ba thành tố chính, đó là nguồn cung năng lượng ổn định cho sản xuất và tiêu dùng; giá cả ổn định và có thể dự báo được; và khả năng tiếp cận bền vững nguồn cung trước các biến động toàn cầu.

Những diễn biến gần đây cho thấy việc đa dạng hóa nguồn cung năng lượng là yêu cầu sống còn của an ninh quốc gia Nhật Bản.

Xung đột ở Trung Đông có thể làm giá dầu tăng đột biến và nguy cơ thiếu hụt nghiêm trọng do không thể tiếp cận các nguồn trong khu vực. Do vậy, nhiệm vụ quan trọng đối với chính phủ Nhật Bản là thiết lập một cấu trúc năng lượng mới trong thời gian tới để giảm thiểu sự lệ thuộc vào khu vực Trung Đông.

Trước mắt, Nhật Bản cần tìm kiếm dầu mỏ ở các vùng biển an toàn và dễ tiếp cận hơn. Các cơ sở dầu lửa ở Nam Mỹ có thể xa xôi và đắt đỏ hơn, nhưng có độ rủi ro thấp hơn.

Về lâu dài, Nhật Bản sẽ cần tiếp tục thúc đẩy đầu tư vào năng lượng sạch và năng lượng tái tạo như điện gió ngoài khơi hay pin mặt trời thế hệ mới để giảm dần sự lệ thuộc vào hóa thạch.

Chính phủ Nhật Bản từng công bố chiến lược Chuyển đổi xanh (GX) để đạt mục tiêu giảm 46% khí thải vào năm 2030 so với năm 2013, ban hành chiến lược hydrogen năm 2017, cũng như áp dụng hệ thống mua bán khí thải tự nguyện từ năm 2023 và cam kết hỗ trợ hơn 100 tỷ USD để phát triển năng lượng sạch.

Quốc gia châu Á này cũng thúc đẩy phát triển công nghệ điện hạt nhân thế hệ mới đảm bảo phản ứng nhanh hơn, độ bền tốt hơn và hiệu suất cao hơn.

Tại cuộc họp thượng đỉnh Nhật-Mỹ diễn ra vào ngày 19/3, hai bên đạt được thỏa thuận đầu tư vào Mỹ đối với 3 dự án trọng điểm trong lĩnh vực năng lượng, bao gồm việc xây dựng các lò phản ứng hạt nhân thế hệ mới mô-đun nhỏ (SMR).

Những chính sách ưu tiên phát triển nguồn năng lượng mới càng có ý nghĩa trong giai đoạn hiện nay, khi giảm phụ thuộc vào năng lượng hóa thạch ở Trung Đông được coi là nhiệm vụ an ninh chiến lược.

Bên cạnh việc đa dạng các nguồn năng lượng, Nhật Bản cũng cần chủ động đa phương hóa quan hệ hợp tác năng lượng, hướng tới phối hợp đa quốc gia, bảo vệ quyền tự do hàng hải và đảm bảo sự ổn định của các tuyến vận tải biển. Sự kiên trì và một chiến lược ngoại giao năng lượng linh hoạt được đánh giá là sẽ giúp Nhật Bản bảo vệ huyết mạch kinh tế trước những biến động địa chính trị khó lường.

Cao Anh Minh Nhật