Nhiều bất cập khi phân định trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự

Ngày 22-5, Trường Đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia TP.HCM) phối hợp với Trường Đại học Luật (Đại học Quốc gia Hà Nội) và Trường Đại học Luật Hà Nội đồng tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Cơ sở lý luận và thực tiễn của trách nhiệm hành chính, trách nhiệm hình sự”.

Phát biểu tại Hội thảo, PGS.TS Hoàng Công Gia Khánh, Hiệu trưởng trường Đại học Kinh tế - Luật, cho rằng ranh giới giữa trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự là ranh giới thể hiện triết lý kiểm soát quyền lực nhà nước, mức độ can thiệp của pháp luật vào đời sống xã hội. Đồng thời, ranh giới này phản ánh năng lực bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân và trật tự quản trị công.

PGS.TS Hoàng Công Gia Khánh, Hiệu trưởng trường Đại học Kinh tế - Luật phát biểu chào mừng Hội thảo. Ảnh: KIỀU THƯ

Đây là vấn đề có tác động trực tiếp đến môi trường phát triển. Nếu hình sự hóa quá mức các quan hệ dân sự, kinh tế, hành chính, pháp luật có thể tạo ra tâm lý phòng thủ. Điều này làm suy giảm động lực sáng tạo, tinh thần dám nghĩ, dám làm và trở thành lực cản đối với sự phát triển. Ngược lại, nếu hành chính hóa những hành vi đã đạt tới ngưỡng nguy hiểm của tội phạm, pháp luật sẽ làm suy giảm năng lực răn đe, bảo vệ công bằng và củng cố niềm tin xã hội.

Tách biệt giữa trách nhiệm hành chính và trách nhiệm hình sự

Phiên thứ nhất của Hội thảo có chủ đề “Cơ sở lý luận và thực tiễn của trách nhiệm hành chính”. Phiên này diễn ra dưới sự điều hành của PGS.TS Lê Vũ Nam (Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Luật), PGS.TS Nguyễn Văn Quang (Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Luật Hà Nội) và PGS.TS Trịnh Tiến Việt (Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội).

Trình bày tham luận, PGS.TS Cao Vũ Minh (Trưởng Bộ môn Luật Hành chính - Nhà nước, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật) chỉ ra sự khác biệt giữa vi phạm hành chính với vi phạm hình sự; mức độ nguy hiểm cho xã hội của tội phạm và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi vi phạm hành chính.

PGS.TS Cao Vũ Minh (Trưởng Bộ môn Luật Hành chính - Nhà nước, Khoa Luật, Trường Đại học Kinh tế - Luật trình bày tham luận. Ảnh: KIỀU THƯ

PGS.TS Cao Vũ Minh cũng phân tích một số bất cập trong các quy định pháp luật hiện nay. Một số hành vi tuy được quy định tiêu chí để phân biệt giữa vi phạm hành chính và vi phạm hình sự nhưng pháp luật lại không có hướng dẫn cụ thể, dẫn đến khó khăn trong việc áp dụng.

Một số hành vi muốn truy cứu trách nhiệm hình sự thì trước đó phải bị xử phạt vi phạm hành chính. Tuy nhiên, các nghị định xử phạt vi phạm hành chính lại không quy định xử phạt đối với hành vi đó.

TS Nguyễn Ngọc Bích (Trường Đại học Luật Hà Nội) cho rằng việc xác định, tách biệt giữa trách nhiệm hành chính, trách nhiệm hình sự, trách nhiệm kỷ luật nhà nước và trách nhiệm dân sự hiện nay là rất quan trọng. Các triết lý phổ biến để xác định trách nhiệm hành chính hiện nay bao gồm triết lý trừng phạt, triết lý tương xứng, triết lý công bằng, triết lý nhân đạo và triết lý hiệu quả quản lý nhà nước.

Triết lý tương xứng giữa vi phạm với chế tài áp dụng là một trong những triết lý cốt lõi trong xác định trách nhiệm pháp lý. Nguyên lý tương xứng làm cho việc xử phạt khách quan, chính xác, giúp hạn chế lạm quyền, tránh tùy tiện, bảo vệ quyền con người và bảo đảm công bằng pháp lý.

TS Nguyễn Ngọc Bích phân tích thêm một số bất cập hiện nay. Nhiều vi phạm hành chính thực chất là các vi phạm pháp luật khác như dân sự, quan hệ hôn nhân gia đình, quan hệ lao động. Việc dùng chế tài hành chính để bảo vệ các quan hệ xã hội là đúng. Tuy nhiên, nếu sử dụng chế tài hành chính thiếu kiểm soát sẽ dễ dẫn đến hành chính hóa các quan hệ dân sự, hôn nhân gia đình, lao động, thương mại. Đây vốn là những quan hệ phát sinh tự nguyện, theo thỏa thuận của các bên.

Trách nhiệm hình sự là chế định trung tâm của pháp luật hình sự

Phiên thứ hai của Hội thảo với chủ đề “Cơ sở lý luận và thực tiễn của trách nhiệm hình sự” diễn ra dưới sự điều phối của GS.TS Phạm Hồng Thái (Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật), PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện (Viện sĩ, Giảng viên cao cấp Trường Đại học Kinh tế - Luật) và TS Nguyễn Thị Thủy (Phó Trưởng khoa Luật Hành chính - Nhà nước, Trường Đại học Luật Hà Nội).

PGS.TS Nguyễn Cảnh Hợp (Trường Đại học Luật TP.HCM) đã trình bày tham luận “Định kiến hành chính và những vấn đề đặt ra đối với luật hình sự Việt Nam”. Định kiến được hiểu là không cần phải chứng minh lại những tình tiết hay sự kiện đã được xác định bởi một phán quyết của tòa án đã có hiệu lực pháp luật. Đây là nguyên tắc được áp dụng chủ yếu trong luật tố tụng nhưng cũng có thể áp dụng trong luật nội dung.

Trong Bộ luật Hình sự, định kiến hành chính thể hiện ở việc người nào đã bị xử phạt vi phạm hành chính hoặc xử lý kỷ luật mà còn vi phạm thì bị phạt. Tình tiết đã bị xử phạt hành chính không còn phải chứng minh là định kiến hành chính, mặc định là dấu hiệu của tội phạm.

Xét từ góc độ hội nhập quốc tế, chúng ta cần bỏ định kiến hành chính trong luật hình sự. Thay vào đó, cần đưa vào Bộ luật Hình sự các hành vi “phạm pháp hình sự” như các nước châu Âu để bảo đảm tội phạm và phạm pháp hình sự đều được quy định trong Bộ luật Hình sự.

PGS.TS Trịnh Tiến Việt (Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội) trình bày tham luận. Ảnh: KIỀU THƯ

PGS.TS Trịnh Tiến Việt (Quyền Hiệu trưởng Trường Đại học Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội) khẳng định trách nhiệm hình sự là chế định trung tâm của luật hình sự. Việc xác định đúng đắn cơ sở của trách nhiệm hình sự là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm quyền con người và thực thi công lý.

Phát biểu tại Hội thảo, các chuyên gia nhấn mạnh Bộ luật Hình sự quy định cụ thể: “Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự". Trong khi đó, chúng ta lại dùng Nghị định để quy định các biện pháp chế tài đối với hành vi vi phạm hành chính, điều này chưa thực sự phù hợp. Trách nhiệm pháp lý phải dựa trên hành vi và phải có luật định. Bên cạnh đó, việc xây dựng tố tụng về vi phạm hành chính là điều nên làm nhằm đảm bảo tính khách quan và công bằng.