Nhiều điểm mới tác động tới đời sống dân sinh trong Luật Thủ đô năm 2026

Mở rộng chính sách an sinh, chăm lo sức khỏe người dân

Có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2026, Luật Thủ đô số 02/2026/QH16 tạo hành lang pháp lý để Hà Nội chủ động ban hành nhiều cơ chế, chính sách đặc thù, phù hợp với yêu cầu phát triển của đô thị đặc biệt. Đáng chú ý, những quy định mới không chỉ hướng tới tăng trưởng kinh tế hay hoàn thiện hạ tầng, mà còn đặt ra yêu cầu nâng cao chất lượng các dịch vụ công, bảo đảm an sinh xã hội và cải thiện điều kiện sống của người dân.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà thăm hỏi, động viên bệnh nhân tại Bệnh viện Đa khoa Đức Giang. Ảnh: Hồng Thái

Trong lĩnh vực y tế, Luật Thủ đô năm 2026 trao thêm thẩm quyền cho HĐND thành phố quy định chính sách hỗ trợ từ ngân sách thành phố để chi trả các chi phí khám bệnh, chữa bệnh ngoài phạm vi thanh toán của quỹ bảo hiểm y tế theo lộ trình phù hợp. Thành phố cũng có thể quy định chính sách khám sức khỏe, khám sàng lọc miễn phí định kỳ cho người dân; phát triển hệ thống cấp cứu ngoại viện, vận chuyển y tế và các hình thức khám, chữa bệnh lưu động, từ xa, ứng dụng công nghệ số.

Cùng với y tế, Luật Thủ đô năm 2026 mở rộng cơ sở pháp lý để thành phố ban hành chính sách xã hội, an sinh xã hội, phúc lợi xã hội theo hướng đa dạng, toàn diện và bền vững; mở rộng đối tượng, nâng mức thụ hưởng, ưu tiên người yếu thế, người dễ bị tổn thương, người sinh sống tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, cũng như các trường hợp cần hỗ trợ khẩn cấp.

Việc trao quyền chủ động cho Hà Nội có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh nhu cầu trợ giúp xã hội ngày càng đa dạng. Thành phố có điều kiện xây dựng các chính sách sát với đặc điểm dân cư, mức sống và những rủi ro mà từng nhóm đối tượng phải đối mặt. Tuy nhiên, để chính sách đến đúng người, cần xác định rõ tiêu chí thụ hưởng, công khai quy trình giải quyết và bảo đảm nguồn lực thực hiện ổn định.

Trong lĩnh vực giáo dục, Điều 16 Luật Thủ đô năm 2026 trao thêm thẩm quyền cho HĐND thành phố trong quy định chính sách học bổng, khuyến khích, hỗ trợ học sinh, sinh viên, giảng viên học tập, nghiên cứu, thỉnh giảng ở nước ngoài trong các ngành, lĩnh vực trọng điểm. Thành phố cũng được chủ động ban hành chương trình giáo dục đối với một số loại hình cơ sở giáo dục, phù hợp với mục tiêu phát triển giáo dục Thủ đô và vẫn bảo đảm các yêu cầu bắt buộc của chương trình giáo dục phổ thông quốc gia.

Các cơ chế này hướng tới nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển nguồn nhân lực và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức tiên tiến. Đối với người dân, điều quan trọng là các chính sách học bổng, hỗ trợ và mô hình giáo dục mới được thiết kế minh bạch, có tiêu chí rõ ràng, bảo đảm cơ hội tiếp cận công bằng, phù hợp với năng lực và hoàn cảnh của người học.

Cải tạo đô thị, bảo đảm quyền lợi và nâng cao chất lượng sống

Một trong những vấn đề dân sinh nổi bật của Hà Nội là cải tạo, chỉnh trang và tái thiết các khu đô thị cũ, đặc biệt là những khu chung cư đã xuống cấp sau nhiều thập niên sử dụng. Đây không đơn thuần là câu chuyện thay thế công trình cũ bằng những tòa nhà mới, mà còn liên quan trực tiếp đến chỗ ở, sinh kế, môi trường sống và sự ổn định của hàng nghìn gia đình.

Điều 12 Luật Thủ đô năm 2026 quy định các nguyên tắc đối với hoạt động đầu tư xây dựng, cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị và phát triển nhà ở trên địa bàn thành phố. Trong đó, đáng chú ý là yêu cầu hài hòa lợi ích giữa người dân, Nhà nước và doanh nghiệp; ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ; nâng cao tiện ích đô thị, cải thiện môi trường sống và sinh kế của người dân tại khu vực cải tạo, chỉnh trang. Luật cũng tạo cơ sở để khuyến khích tổ chức, cộng đồng dân cư chủ động đề xuất và thực hiện dự án cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị theo quy định.

Cùng với chỗ ở, môi trường sống và trật tự đô thị cũng là những vấn đề được Luật quan tâm. Thành phố được chủ động hơn trong việc tổ chức quản lý, xử lý vi phạm ở những lĩnh vực tác động trực tiếp đến sinh hoạt hằng ngày, như xây dựng, quản lý rác thải, lấn chiếm vỉa hè, lòng đường, quảng cáo và an toàn thực phẩm.

Theo điểm b khoản 1 Điều 14 Luật Thủ đô năm 2026, HĐND thành phố được quy định mức tiền phạt cao hơn nhưng không quá hai lần mức phạt chung do Chính phủ quy định đối với các hành vi vi phạm tương ứng trong 9 lĩnh vực: văn hóa; quảng cáo; đất đai; xây dựng; phòng cháy, chữa cháy; an toàn thực phẩm; giao thông đường bộ; bảo vệ môi trường; an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Luật cũng tiếp tục quy định biện pháp ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước đối với một số công trình, cơ sở vi phạm, trong đó có công trình xây dựng trái quy định, công trình không bảo đảm yêu cầu về phòng cháy, chữa cháy hoặc cơ sở sản xuất, kinh doanh vi phạm pháp luật về môi trường nhưng không chấp hành yêu cầu xử lý của cơ quan có thẩm quyền.

Các biện pháp này hướng tới tăng tính răn đe, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, hạn chế những hành vi gây ảnh hưởng đến cộng đồng. Tuy nhiên, quá trình thực hiện cần bảo đảm đúng đối tượng, trình tự, thẩm quyền và quy định pháp luật; thông tin vi phạm phải được xác minh, xử lý công khai, minh bạch, tránh ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân không liên quan.

Quang cảnh thành phố

Điều quan trọng là hiệu quả quản lý không chỉ được đánh giá qua số trường hợp xử phạt, mà còn ở việc vi phạm có giảm hay không, vỉa hè có thông thoáng hơn, rác thải được thu gom tốt hơn, nguy cơ cháy nổ được kiểm soát và môi trường sinh hoạt của người dân được cải thiện đến đâu.

Cải cách thủ tục hành chính, đưa chính sách vào cuộc sống

Bên cạnh các chính sách an sinh và quản lý đô thị, Luật Thủ đô năm 2026 còn mở ra cơ chế cải cách thủ tục hành chính, tạo thuận lợi hơn cho người dân và doanh nghiệp trong quá trình giải quyết công việc. Luật cho phép HĐND, UBND và Chủ tịch UBND thành phố ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định khác về trình tự, thủ tục và thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính đang được quy định trong văn bản của cơ quan nhà nước ở Trung ương. Đáng chú ý, việc điều chỉnh không được làm phát sinh thêm thành phần hồ sơ, điều kiện thủ tục hoặc kéo dài thời gian giải quyết.

Cơ chế này tạo điều kiện để Hà Nội thiết kế quy trình phù hợp với thực tiễn quản lý đô thị, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và rút ngắn những khâu không cần thiết. Đối với người dân, hiệu quả cần được thể hiện bằng việc giảm thời gian đi lại, giảm chi phí tuân thủ, dễ tiếp cận dịch vụ công và hạn chế tình trạng phải bổ sung hồ sơ nhiều lần.

Theo Ủy viên Ban Thường vụ Thành ủy, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Nguyễn Xuân Lưu, nếu Luật Thủ năm 2026 đô mở ra không gian phát triển mới và trao cho Hà Nội các cơ chế đặc thù để bứt phá, thì hệ thống nghị quyết của HĐND thành phố và quyết định của UBND thành phố chính là bước cụ thể hóa Luật thành công cụ quản trị, điều hành trong thực tiễn. Đây là nền tảng thể chế quan trọng để khai thác hiệu quả các cơ chế đặc thù, khơi thông nguồn lực, nâng cao năng lực quản trị và hiện thực hóa mục tiêu phát triển Thủ đô nhanh, bền vững.

Để người dân hiểu và sử dụng được những cơ chế mới, công tác phổ biến pháp luật có vai trò quan trọng. Thành phố đã tổ chức nhiều hội nghị tuyên truyền, phát hành tài liệu, tăng cường thông tin trên hệ thống truyền thanh cơ sở và các nền tảng số. Những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền lợi của người dân như khám sức khỏe miễn phí, chính sách hỗ trợ an sinh, cải tạo chung cư cũ, xử lý vi phạm trật tự đô thị và giải quyết thủ tục hành chính cần tiếp tục được truyền tải bằng hình thức dễ hiểu, gắn với từng địa bàn và nhóm đối tượng.