Nhiều điểm mới trong Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024

Luật Tư pháp người chưa thành niên (NCTN) năm 2024 (viết tắt: Luật Tư pháp NCTN năm 2024) có hiệu lực từ ngày 1-1-2026 quy định, NCTN (tức người dưới 18 tuổi) phạm tội chỉ bị áp dụng một trong các hình phạt sau đây đối với mỗi tội phạm: cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn.

Các hình phạt đối với người chưa thành niên phạm tội

Luật Tư pháp NCTN năm 2024 có 10 chương, 179 điều, có nhiều quy định đáng chú ý như: Quy định về xử lý chuyển hướng, hình phạt đối với NCTN phạm tội; thủ tục tố tụng đối với NCTN là người bị tố giác, người bị kiến nghị khởi tố, người bị giữ trong trường hợp khẩn cấp, người bị buộc tội, bị hại, người làm chứng; thi hành án phạt tù, tái hòa nhập cộng đồng đối với NCTN; nhiệm vụ, quyền hạn và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân, gia đình trong hoạt động tư pháp NCTN.

Người chưa thành niên vi phạm pháp luật được đối xử nhân văn theo Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024.

Cụ thể, khi giải quyết vụ việc, vụ án có NCTN phải đảm bảo lợi ích tốt nhất của họ. Hỗ trợ kịp thời và nhanh nhất có thể đối với NCTN (Điều 5). Thủ tục tố tụng đối với NCTN phải đảm bảo đơn giản, thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành và khả năng nhận thức của NCTN (Điều 6). NCTN có quyền được thông tin đầy đủ, kịp thời bằng ngôn từ đơn giản, thân thiện, dễ hiểu về những nội dung liên quan đến việc giải quyết vụ việc, vụ án (Điều 8). NCTN được đảm bảo có người đại diện tham gia trong quá trình giải quyết vụ việc, vụ án (Điều 9)…

Đặc biệt, Luật Tư pháp NCTN năm 2024 quy định nhiều chính sách nhân văn, nhân ái đối với NCTN phạm tội. Chẳng hạn, mức tiền phạt đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội không quá 1/2 mức tiền phạt mà điều luật của Bộ luật Hình sự (BLHS) quy định. Mức tiền phạt đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội không quá 1/3 mức tiền phạt mà điều luật của BLHS quy định (Điều 117). Thời hạn cải tạo không giam giữ đối với NCTN phạm tội không quá 1/2 thời hạn mà điều luật của BLHS quy định (Điều 118).

Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi khi phạm tội, nếu điều luật của BLHS được áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình thì mức hình phạt cao nhất được Luật Tư pháp NCTN năm 2024 áp dụng không quá 12 năm tù, nếu là tù có thời hạn thì mức hình phạt cao nhất được áp dụng không quá 1/2 mức phạt tù mà điều luật của BLHS quy định khi phạm một trong các tội sau đây: tội giết người, tội hiếp dâm, tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi, tội sản xuất trái phép chất ma túy (khoản 4, Điều 119)…

Luật sư Nguyễn Thanh Tấn, Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai chia sẻ: Luật Tư pháp NCTN năm 2024 có những quy định rất mới, đáng chú ý trong quy định về quyết định hình phạt, tổng hợp hình phạt, miễn giảm hình phạt, xóa án tích đối với NCTN như: mức hình phạt cao nhất đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi chuẩn bị phạm tội không quá 1/3 mức hình phạt được quy định trong khung hình phạt đối với hành vi chuẩn bị phạm tội trong điều luật của BLHS được áp dụng (khoản 2, Điều 120). Trường hợp NCTN bị xử phạt tù đã đăng ký và đủ điều kiện tham gia hoặc đang tham gia kỳ thi tốt nghiệp THCS, THPT, thi tốt nghiệp trong các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, được cơ sở giáo dục, cơ sở giáo dục nghề nghiệp nơi người đó học tập xác nhận thì có thể được hoãn cho đến khi thực hiện xong kỳ thi (khoản 2, Điều 125)…

Nguyên tắc áp dụng hình phạt

NCTN là người chưa có năng lực pháp luật đầy đủ, do chưa phát triển hoàn thiện về thể chất, trí tuệ và tâm lý, nhận thức còn hạn chế, kinh nghiệm sống ít, dễ bị kích động, nên pháp luật quy định cần có sự giám hộ, bảo vệ và có các chế tài xử lý khi vi phạm pháp luật riêng. Việc truy cứu trách nhiệm hình sự NCTN phạm tội chỉ trong trường hợp cần thiết và chủ yếu nhằm giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội.

Chính vì vậy, tại Điều 12 Luật Tư pháp NCTN năm 2024 khẳng định quan điểm, chính sách trong áp dụng hình phạt đối với NCTN phạm tội như sau: hình phạt áp dụng đối với NCTN phạm tội chủ yếu nhằm giáo dục họ ý thức tôn trọng, tuân theo pháp luật và các chuẩn mực đạo đức, lối sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới, có tác dụng phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Tòa án chỉ áp dụng hình phạt đối với NCTN phạm tội nếu xét thấy việc áp dụng biện pháp xử lý chuyển hướng không đảm bảo hiệu quả giáo dục, phòng ngừa. Trường hợp phải áp dụng hình phạt thì ưu tiên áp dụng hình phạt cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, hình phạt tù nhưng cho hưởng án treo.

Luật sư Nguyễn Xuân Thanh, Đoàn Luật sư tỉnh Đồng Nai cho biết: Theo Luật Tư pháp NCTN năm 2024, từ ngày 1-1-2026, NCTN phạm tội sẽ không được áp dụng các hình phạt như: trục xuất, tù chung thân, tử hình (hình phạt chính) và tất cả các hình phạt bổ sung theo quy định tại Điều 32 BLHS năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) như: cấm cư trú, quản chế, tước một số quyền công dân…

Đoàn Phú