Nhiều doanh nghiệp chọn đóng bảo hiểm xã hội ở mức lương thấp

Hơn 40% người lao động được doanh nghiệp đóng BHXH dựa trên một mức lương cố định thấp hơn thu nhập thực tế.

Hệ lụy là nhiều người lao động khi về hưu có mức lương hưu không đảm bảo mức sống tối thiểu, làm gia tăng nguy cơ người cao tuổi phụ thuộc vào trợ cấp xã hội.

Theo Cục Tiền lương và BHXH (Bộ Nội vụ), Luật BHXH năm 2024 và các Nghị định hướng dẫn, đều có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, đã quy định tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc đối với người lao động thuộc đối tượng thực hiện chế độ tiền lương do người sử dụng lao động quyết định là tiền lương tháng, bao gồm: Mức lương theo công việc hoặc chức danh tính theo thời gian (theo tháng) của công việc hoặc chức danh theo thang lương, bảng lương do người sử dụng lao động xây dựng theo quy định tại Điều 93 của Bộ luật Lao động, được thỏa thuận trong hợp đồng lao động.

Các khoản phụ cấp lương để bù đắp yếu tố về điều kiện lao động, tính chất phức tạp công việc, điều kiện sinh hoạt, mức độ thu hút lao động mà mức lương chưa được tính đến, hoặc tính chưa đầy đủ, được thỏa thuận trong hợp đồng lao động. Các khoản bổ sung khác xác định được mức tiền cụ thể cùng với mức lương, được thỏa thuận trong hợp đồng lao động và trả thường xuyên, ổn định trong mỗi kỳ trả lương. Tuy nhiên, theo báo cáo Lương và Thị trường lao động năm 2026 của Navigos Group (tập đoàn cung cấp dịch vụ tuyển dụng nhân sự) dựa trên dữ liệu khảo sát của hơn 1.600 ứng viên/người lao động đang làm việc tại Việt Nam, cho thấy vẫn còn khoảng cách giữa mức lương đóng BHXH và mức lương thực nhận của người lao động.

Theo kết quả khảo sát, phần lớn người lao động (43,14%) được DN đóng BHXH dựa trên một mức lương cố định thấp hơn thu nhập thực tế, trong khi 38,3% cho biết được đóng BHXH trên toàn bộ thu nhập gộp hằng tháng. Sự chênh lệch này phản ánh các cách thức áp dụng căn cứ đóng BHXH khác nhau giữa các DN.

Một số DN lựa chọn đóng BHXH trên mức lương thấp hơn để tối ưu chi phí lao động, giảm tổng nghĩa vụ đóng BHXH, hoặc duy trì tính cạnh tranh chi phí trong bối cảnh thị trường còn nhiều áp lực.

Bên cạnh đó, 10,68% người lao động chỉ được đóng BHXH trên mức lương tối thiểu vùng, và 4,78% không được đóng BHXH, cho thấy vẫn tồn tại tình trạng chưa tuân thủ đầy đủ quy định pháp luật tại một bộ phận DN, đặc biệt là DN nhỏ hoặc nhóm lao động phi chính thức.

“Việc đóng BHXH không đúng với thu nhập thực tế có thể phát sinh từ hạn chế về ngân sách, thiếu hiểu biết pháp luật hoặc chủ đích giảm chi phí vận hành” - báo cáo nêu.

Khảo sát lương bình quân năm 2025 của Sở Nội vụ TPHCM ghi nhận mức lương bình quân của lao động tại DN ngoài nhà nước là 11,87 triệu đồng mỗi tháng, trong khi mức lương làm căn cứ đóng BHXH chỉ 6,5 triệu đồng. Với DN có yếu tố nhà nước, thu nhập bình quân trên 13 triệu đồng nhưng mức đóng BHXH chỉ gần 9,7 triệu đồng.

Đại diện cơ quan BHXH TPHCM cho biết, việc DN tách lương để đóng BHXH thấp thường chỉ bộc lộ hệ quả khi người lao động hưởng chế độ. Thời gian qua, cơ quan BHXH tiếp nhận nhiều đơn thư khiếu nại về tình trạng này.

Theo các chuyên gia nền lương làm căn cứ đóng BHXH càng thấp thì mức thụ hưởng các chế độ càng suy giảm. Khi người lao động ốm đau, nghỉ thai sản, mất việc hay hưởng trợ cấp thất nghiệp, các khoản chi trả đều được tính trên tiền lương đóng BHXH, không phải thu nhập thực tế. Về dài hạn, hệ lụy lớn nhất nằm ở lương hưu. BHXH được tính trên toàn bộ quá trình đóng. Nếu duy trì nền đóng thấp trong nhiều năm, lương hưu về sau khó đảm bảo mức sống tối thiểu, làm gia tăng nguy cơ người cao tuổi phụ thuộc vào trợ cấp xã hội.

Từ năm 2026 theo Luật BHXH năm 2024, người lao động hưởng lương theo chế độ do Nhà nước quy định thì căn cứ đóng là tiền lương theo chức vụ, chức danh, ngạch, bậc cùng các khoản phụ cấp theo quy định. Người lao động hưởng lương do người sử dụng lao động quyết định thì tiền lương đóng BHXH bao gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được trả thường xuyên, ổn định. Trường hợp người lao động ngừng việc nhưng vẫn hưởng tiền lương bằng hoặc cao hơn mức lương tối thiểu làm căn cứ đóng BHXH thì vẫn đóng theo mức lương thực nhận.

Lê Bảo