Nhiều quốc gia triển khai chính sách 'Thế hệ không thuốc lá' để bảo vệ giới trẻ

Thay vì tập trung vào những người trưởng thành đang hút thuốc, chính sách “Thế hệ không thuốc lá” được thiết kế theo hướng ngăn ngừa nguy cơ nghiện nicotine ngay từ đầu đối với các thế hệ tương lai.

Theo bà Phạm Thị Xuân Thu, cán bộ truyền thông Tổ chức Y tế cộng đồng toàn cầu - Vital Strategies, đây là chính sách phòng ngừa dài hạn, được xây dựng dựa trên nguyên tắc bảo vệ trẻ em trước khi hành vi hút thuốc hình thành. Mục tiêu là từng bước hạn chế khả năng tiếp cận các sản phẩm thuốc lá, đồng thời thay đổi nhận thức xã hội về việc hút thuốc trong dài hạn.

Theo đó, bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên là nền tảng của chính sách này. Đây là nhóm đối tượng dễ bị tác động bởi nicotine hơn do não bộ, đặc biệt vùng vỏ não trước trán, vẫn tiếp tục phát triển đến khoảng 25 tuổi. Trong khi đó, trẻ em và thanh thiếu niên cũng đang trở thành nhóm mục tiêu của ngành công nghiệp thuốc lá thông qua quảng cáo, mạng xã hội và thiết kế bao bì sản phẩm.

Bà Phạm Thị Xuân Thu dẫn chứng, mô hình do Chính phủ New Zealand thực hiện năm 2021 cho thấy nếu thực thi hiệu quả, tỷ lệ hút thuốc có thể giảm một nửa trong vòng 15 năm.

Tại Vương quốc Anh, các nghiên cứu dự báo tỷ lệ hút thuốc ở nhóm từ 14-30 tuổi có thể giảm từ khoảng 13% năm 2023 xuống gần bằng 0 vào năm 2050 và từ 12,7% vào năm 2023 xuống 1,5% vào năm 2056 ở những người từ 18 trở lên.

Tuy nhiên, chính sách này thường cần nhiều năm mới tạo ra tác động rõ rệt đối với sức khỏe cộng đồng. Do đó, trong thời gian đó, việc thực hiện các chính sách do WHO khuyến nghị vẫn là ưu tiên hàng đầu.

Do đó, nhiều quốc gia vẫn kết hợp đồng thời các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả như tăng thuế thuốc lá, xây dựng môi trường không khói thuốc, cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh và hỗ trợ cai thuốc lá.

Mới đây, vào tháng 4/2026, Vương quốc Anh đã thông qua chính sách "Thế hệ không khói thuốc" (TFG), cấm bán các sản phẩm thuốc lá cho bất kỳ ai sinh sau ngày 1/1/2009. Chính phủ Anh ước tính rằng chính sách này có thể giúp giảm 1,7 triệu người hút thuốc vào năm 2075, ngăn ngừa 115.000 trường hợp mắc bệnh nghiêm trọng (ví dụ: đột quỵ, bệnh tim, ung thư phổi) và tiết kiệm hàng tỷ bảng Anh chi phí y tế và chăm sóc.

Dù được đánh giá là hướng đi dài hạn đầy tiềm năng, nhiều nghiên cứu cũng cho thấy TFG sẽ khó đạt hiệu quả nếu triển khai đơn lẻ.

Theo các chuyên gia y tế, có thể cần nhiều năm mới nhìn thấy tác động rõ rệt của TFG đối với sức khỏe cộng đồng. Trong khoảng thời gian đó, các biện pháp kiểm soát thuốc lá đã được WHO khuyến nghị vẫn đóng vai trò ưu tiên.

Các chuyên gia cho rằng TFG chỉ phát huy hiệu quả mạnh nhất khi đi kèm hệ thống chính sách kiểm soát thuốc lá toàn diện như tăng thuế thuốc lá, mở rộng môi trường không khói thuốc, cấm quảng cáo và khuyến mãi thuốc lá, hỗ trợ cai nghiện và siết quản lý bán hàng trực tuyến.

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí BMJ Tobacco Control cho thấy nếu chỉ áp dụng riêng TFG, New Zealand sẽ mất nhiều thập kỷ mới đạt được lợi ích sức khỏe rõ rệt.

Chính sách này chỉ thực sự hiệu quả khi kết hợp đồng bộ với các biện pháp khác trong chiến lược kiểm soát thuốc lá quốc gia.

Tương tự, nghiên cứu mô hình tại Singapore cho thấy nếu chỉ áp dụng TFG riêng lẻ, mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc xuống dưới 5% có thể mất tới 39 năm. Trong khi đó, nếu kết hợp cùng các biện pháp như giảm nicotine và cấm thuốc lá có hương vị, thời gian đạt mục tiêu có thể rút xuống còn khoảng một thập kỷ.

Dẫn chứng từ các quốc gia trên cho thấy, điều quan trọng nhất của TFG không nằm ở tính biểu tượng, mà ở khả năng tạo ra môi trường xã hội mới, nơi việc hút thuốc không còn được xem là điều bình thường với thế hệ trẻ.

Các chuyên gia cho rằng đây là chính sách mang tính dài hạn nên không thể kỳ vọng tạo ra thay đổi ngay lập tức chỉ sau vài năm. Nhưng nếu được thực hiện nghiêm túc cùng các biện pháp kiểm soát thuốc lá mạnh mẽ khác, TFG sẽ góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng theo cách bền vững hơn.