Nhiều thiết chế mới được đề xuất trong sửa đổi Bộ luật Hình sự

Bộ Công an họp ban soạn thảo, tổ biên tập dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi). (Ảnh BỘ CÔNG AN)

Nhiều đề xuất chính sách được đưa ra lấy ý kiến như việc loại trừ trách nhiệm hình sự trong trường hợp thử nghiệm công nghệ mới, tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh...

Mở rộng các tội hình sự với doanh nghiệp

Tại dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự, Bộ Công an đề xuất có việc mở rộng phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm. Theo Bộ luật Hình sự hiện hành, phạm vi chịu trách nhiệm hình sự của doanh nghiệp bao gồm 33 tội danh, tập trung chủ yếu vào lĩnh vực kinh tế và môi trường. Báo cáo tổng kết thi hành pháp luật của Bộ Công an chỉ rõ: 8 năm qua, cả nước chỉ khởi tố 16/688.000 vụ án hình sự đối với pháp nhân thương mại phạm tội, chiếm tỷ lệ rất nhỏ (khoảng 0,0023%). Việc dự kiến mở rộng ra các nhóm tội như: Thuế, lao động, tài chính và bảo hiểm; xâm phạm sở hữu; quản lý đất đai... sẽ tạo môi trường kinh doanh minh bạch và công bằng hơn.

Theo luật sư Trần Văn An, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Bắc Ninh, hành vi của pháp nhân và hành vi của cá nhân chủ doanh nghiệp rất đa dạng, phức tạp và thường có mối liên kết chặt chẽ. Thực tiễn, có rất nhiều hành vi vi phạm pháp luật mà chủ thể bắt buộc phải là pháp nhân, nếu một mình cá nhân thì không thực hiện được. Do vậy, việc mở rộng phạm vi tội danh mà pháp nhân thương mại phải chịu trách nhiệm là phù hợp thực tiễn và thông lệ quốc tế.

Đáng chú ý, cơ quan soạn thảo đề xuất bổ sung quy định về việc loại trừ trách nhiệm hình sự trong trường hợp thử nghiệm công nghệ mới để đáp ứng yêu cầu về đổi mới, sáng tạo theo tinh thần của Nghị quyết số 57-NQ/TW; bổ sung quy định về tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, cho thời gian khắc phục hậu quả đối với các hành vi vi phạm, gây thiệt hại về kinh tế nhưng vì mục đích phát triển kinh tế-xã hội, bảo đảm quốc phòng an ninh, không tham nhũng, mang lại hiệu quả kinh tế-xã hội cho địa phương, đất nước, có thể khắc phục toàn bộ hậu quả để bảo đảm phù hợp tinh thần của Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân và Nghị quyết số 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước; mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh để phù hợp quan điểm của Đảng về tăng cường hình phạt tiền tại Nghị quyết số 49-NQ/TW, cũng như quan điểm về phòng, chống tham nhũng được nêu tại các văn kiện của Đại hội Đảng lần thứ XIII và XIV.

Nhiều quan điểm về đề xuất luật sư phải tố giác thân chủ

Trong lần sửa đổi này, Bộ Công an đề xuất thu hẹp phạm vi miễn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với luật sư không tố giác tội phạm. Theo đó, luật sư (người bào chữa) được giữ “đặc quyền im lặng” đối với hành vi “đã thực hiện” của thân chủ, nhưng phải có trách nhiệm tố giác khi biết thân chủ “đang chuẩn bị” hoặc “đang thực hiện” tội phạm. Theo Bộ luật Hình sự hiện hành, luật sư không phải chịu trách nhiệm hình sự về việc không tố giác tội phạm đối với cả ba giai đoạn: Đang chuẩn bị; đang thực hiện; đã thực hiện (trừ các tội xâm phạm an ninh quốc gia và tội đặc biệt nghiêm trọng).

Theo lý giải của Bộ Công an, đối với những hành vi phạm tội mà thân chủ của người bào chữa chuẩn bị thực hiện hoặc đang thực hiện không thuộc phạm vi nhiệm vụ của người bào chữa, cho nên nếu người bào chữa không tố giác đối với các hành vi này sẽ vi phạm nguyên tắc của pháp luật hình sự “mọi hành vi phạm tội do người thực hiện phải được phát hiện kịp thời”.

Luật sư Nguyễn Văn Đỉnh, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội cho rằng, với đề xuất này, luật sư là “đồng minh” đối với những gì đã xảy ra trong quá khứ của thân chủ nhưng lại trở thành “giám sát viên” đối với những gì sắp xảy ra của họ. Điều này có thể tạo ra một tâm lý “phòng vệ kép” khiến thân chủ phải “lọc” thông tin khi nói chuyện với luật sư, thậm chí có thể nói dối hoặc che giấu thông tin để tự bảo vệ mình.

Theo Chủ nhiệm Đoàn Luật sư tỉnh Bắc Ninh Trần Văn An, đề xuất này không phù hợp ngay cả khi nhìn từ góc độ bảo vệ quyền con người, quyền công dân. Theo quy định, công dân có nghĩa vụ phải tố giác tội phạm và đấu tranh bảo vệ pháp luật. Luật sư là một công dân cho nên cũng phải tuân thủ nguyên tắc này. Tuy nhiên, nghề luật sư là nghề bảo vệ trực tiếp các tổ chức và cá nhân theo quy định của pháp luật và trong khuôn khổ của pháp luật. Để bảo vệ quyền và lợi ích của công dân, pháp luật trang bị cho luật sư một số “quyền” đặc thù để đứng bảo vệ công dân, thay vì bảo vệ lợi ích công, trong đó có quyền bảo mật thông tin của khách hàng.

Do vậy, việc luật sư có quyền và nghĩa vụ bảo mật thông tin của khách hàng không phải là miễn trừ trách nhiệm cho luật sư mà là giới hạn quyền được bảo vệ của công dân, quyền được bảo mật, quyền được miễn trừ, quyền được trình bày của công dân, của bị can, bị cáo đối với luật sư. Trên thực tế các quốc gia trên thế giới và ngay Bộ luật Hình sự hiện nay của chúng ta cũng đang quy định như vậy, và đã phát huy hiệu quả trên thực tiễn. Luật sư An cho rằng, đề xuất sửa luật theo hướng buộc luật sư phải tố giác thân chủ là không phù hợp và đi ngược lại bản chất của pháp luật.

Ở góc nhìn ngược lại, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học cho rằng, nếu pháp luật không can thiệp ở giai đoạn hành vi phạm tội chưa xảy ra nhưng đang được chuẩn bị thì mọi cơ chế phòng ngừa chỉ mang tính hình thức. “Từ góc độ tội phạm học, giai đoạn chuẩn bị là “cửa sổ vàng” để ngăn chặn tội phạm với chi phí xã hội thấp nhất. Khi tội phạm đã xảy ra, mọi can thiệp đều chuyển sang xử lý hậu quả. Vì vậy, việc đặt ra trách nhiệm đối với luật sư trong những trường hợp biết rõ nguy cơ phạm tội nghiêm trọng là có cơ sở cả về lý luận lẫn thực tiễn”, Tiến sĩ Đào Trung Hiếu nhận định.

Theo ông Đào Trung Hiếu: Đề xuất này tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu được thiết kế thiếu chính xác với các nguyên tắc: Chỉ áp dụng đối với những trường hợp có nguy cơ rõ ràng và cụ thể, gắn với các tội đặc biệt nghiêm trọng. Không thể mở rộng một cách tràn lan; phải xác lập tiêu chuẩn chứng minh ở mức cao, chứ không phải chỉ là suy đoán; cần có cơ chế tố giác phù hợp, bảo đảm tính bảo mật và tránh gây tổn hại không cần thiết đến quyền lợi hợp pháp của thân chủ trong những trường hợp chưa rõ ràng; phải gắn trách nhiệm pháp lý với trách nhiệm nghề nghiệp.