Nhớ thương GS Nguyễn Lộc - một người thầy tài hoa, nhân hậu

Từ miền Bắc vào giảng dạy có thầy Hoàng Như Mai, Trần Đình Hượu, Lê Đình Kỵ, Nguyễn Lộc, Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Đức Nam... Thầy Nguyễn Lộc có giọng trầm ấm, hơi khàn. Đặc biệt, thầy Lộc giảng Truyện Kiều rất cuốn hút, tôi yêu thêm Truyện Kiều có lẽ là từ những giờ giảng rất tâm huyết của thầy.

Mùa thu năm 1977, tôi cùng một số bạn bè khác ra học ở Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội để hoàn chỉnh chương trình đại học. Ở đó, chúng tôi tiếp tục gặp lại những thầy cô cũ đã từng vào thỉnh giảng ở Trường ĐH Văn khoa Sài Gòn và những tên tuổi khác, như thầy Đinh Gia Khánh hóm hỉnh; thầy Chu Xuân Diên hiền từ, uyên bác; thầy Đỗ Đức Hiểu thâm sâu và khắc khổ… Riêng với thầy Nguyễn Lộc, tôi có rất nhiều kỷ niệm.

Đất nước thời kỳ đó rất khó khăn, tất cả đều được bao cấp, ăn uống phải có tem phiếu. Bọn sinh viên chúng tôi thời ấy ăn uống kiểu thông tầm như công nhân, nghĩa là sáng sớm đến nhà ăn tập thể ăn sáng, mãi đến buổi chiều mới ăn một bữa nữa. Nhà thầy Lộc ở phố Lò Đúc là nơi chúng tôi đến để hỏi han về chuyên môn và cả những lúc... đói ăn.

Từ năm 1988, thầy Nguyễn Lộc chuyển vào TPHCM, công tác ở khoa Ngữ văn Trường ĐH Tổng hợp TPHCM, thế là thầy trò chúng tôi lại có dịp gần gũi với nhau. Tôi từng tham gia giúp gia đình thầy dọn nhà mấy lần, lúc về Phú Nhuận, lúc sang Chợ Lớn và cuối cùng an cư ở Gò Vấp.

Thầy Nguyễn Lộc là chuyên gia về văn học trung đại với các công trình lớn, có giá trị học thuật cao là Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XIX (NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1971, tái bản 1976); Văn học Việt Nam nửa cuối thế kỷ XVIII nửa đầu thế kỷ XIX (2 tập, NXB Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1976, 1978); Văn học Tây Sơn (Sở Văn hóa Thông tin Nghĩa Bình, 1986 và NXB Khoa học Xã hội tái bản) (Tổng tập Văn học Việt Nam tập 9A, 9B, 1993).

Thầy Nguyễn Lộc còn nghiên cứu về tuồng với các công trình Nghệ thuật Hát Bội Việt Nam (NXB Văn hóa - Thông tin, 1994) và Từ điển Nghệ thuật Hát Bội (chủ biên, NXB Khoa học Xã hội, 1997). Là một người con của mảnh đất miền Trung Trung bộ, viết về văn học Tây Sơn và tuồng, hát bội không chỉ là công việc học thuật mà còn là tình nghĩa chung thiêng liêng đối với quê hương, là tình riêng với nhạc phụ của thầy- nhà nghiên cứu tuồng Hoàng Châu Ký.

Ngoài việc đảm trách Chủ nhiệm khoa Ngữ văn ở Trường ĐH Tổng hợp TPHCM, thầy còn cùng GS Hoàng Như Mai và các thầy khác thành lập Hội Nghiên cứu và Giảng dạy Văn học TPHCM. Thầy cũng là thành viên chủ chốt sáng lập Trường ĐH Văn Hiến - đại học theo mô hình dân lập đầu tiên chuyên về khoa học xã hội, đồng thời là hiệu trưởng đầu tiên của nhà trường.

Nghe tin thầy Nguyễn Lộc mất chiều 25-10-2026, nhớ lại rất nhiều kỷ niệm với thầy. Nhớ thương thầy- một người nhân hậu, tài hoa và ấm áp.

PGS-TS VÕ VĂN NHƠN,

Nguyên Phó Trưởng Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường ĐH KHXH - NV, ĐH Quốc gia TPHCM

Kính tiễn thầy tôi, GS Nguyễn Lộc!

Tôi học thầy Lộc khi bắt đầu học Chương trình cao học Văn học Việt Nam khóa 1995-1998. Lúc bấy giờ, mỗi khóa chỉ 5-6 học viên, và toàn được học với các thầy sáng giá: thầy Mai, thầy Kỵ, thầy Chương, thầy Lộc, thầy Đạm, thầy Diên, thầy Thứ... (Trường ĐH Tổng hợp TPHCM); thầy Nguyễn Văn Hạnh (Viện KHXH); thầy Lê Trí Viễn, thầy Trần Hữu Tá (Trường ĐH Sư phạm TPHCM),...

Ban Chủ nhiệm Khoa Văn học và Ngôn ngữ, Trường ĐH KHXH - NV thăm, chúc tết thầy Nguyễn Lộc (bìa phải, hàng ngồi) dịp xuân 2018. (Ảnh do PGS-TS TRẦN LÊ HOA TRANH CUNG CẤP)

Tôi còn nhớ mình học môn "Các khuynh hướng phê bình Truyện Kiều" với thầy Lộc. Môn học này hay lắm, thầy đưa ra rất nhiều dẫn chứng phê bình Truyện Kiều từ xưa đến nay một cách hệ thống và hấp dẫn. Những kiến thức này cho đến nay tôi vẫn còn nhớ và vận dụng khi dạy học trò.

Thầy Nguyễn Lộc nghiêm nghị, nhưng chân tình, ấm áp với học trò. Các thầy của tôi chưa bao giờ kiểu cách, ra vẻ; chỉ là có thầy thì bình dân, mộc mạc, có thầy thì sang trọng, hàn lâm, có thầy thì nghiêm túc, đạo mạo. Đối với tôi, thầy Nguyễn Lộc, thầy Mai Cao Chương là hai thầy viết về văn học Việt Nam trung đại đáng nhớ nhất. Thầy Mai Cao Chương viết về giai đoạn thế kỷ 10-18, còn thầy Lộc viết về thế kỷ 18-19.

Thời gian học cao học với thầy cũng là lúc tôi được giữ lại làm giảng viên tại khoa Ngữ văn và Báo chí (bây giờ, sau nhiều lần đổi tên, tách - nhập, là khoa Văn học và Ngôn ngữ học). Năm 1994, tôi được giữ lại khoa là đúng năm thầy từ nhiệm trưởng khoa, thầy Huỳnh Như Phương là trưởng khoa nhiệm kỳ mới. Vì thế, tôi ít có dịp làm việc chung với thầy Lộc vì thầy đã về hưu, chỉ đến khoa dạy, họp khoa mà thôi. Rồi không ai ngờ người thầy năng động, minh mẫn của chúng tôi lâm bệnh, sức khỏe bắt đầu sa sút...

Những năm sau này, cứ tết đến là Ban Chủ nhiệm khoa sẽ đi thăm các thầy cao niên. Trong nhiệm kỳ là thành viên của Ban Chủ nhiệm khoa, tôi cũng hay đi thăm và rất mừng vì tuy không được minh mẫn nhưng thầy khỏe, hồng hào, vui vẻ. Đó là nhờ công chăm sóc của cô, nhà thơ Ý Nhi đã ở bên thầy trong từng đó năm.

Và rồi hôm nay 25-10, tôi nghe tin thầy Nguyễn Lộc ra đi. Chắc là một cuộc ra đi nhẹ nhàng, bình an như gương mặt phúc hậu của thầy những năm sau này. Thầy để lại những công trình đáng quý về văn học trung đại Việt Nam giai đoạn từ nửa sau thế kỷ 18 đến nửa đầu thế kỷ 19. Những nghiên cứu về Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du, Nguyễn Công Trứ của thầy có lẽ sẽ vẫn còn mãi ấn tượng và trở thành "sách giáo khoa" đối với nhiều thế hệ học trò.

Kính tiễn thầy an nghỉ. Con rất tự hào khi có tên trong lứa học trò cuối cùng của thầy, mặc dù không theo chuyên ngành văn học Việt Nam nhưng chắc chắn rằng những bài học về văn học trung đại Việt Nam của thầy sẽ là một phần đáng nhớ khiến cho con yêu mến văn học nước nhà.

PGS-TS TRẦN LÊ HOA TRANH,

Giảng viên Khoa Văn học và Ngôn ngữ học, Trường ĐH KHXH-NV, ĐH Quốc gia TPHCM