Nhớ trái u ma của tuổi thơ tôi…

Chùm trái u ma vàng ươm trong ký ức tuổi thơ...

Cô bạn ấy theo gia đình vào định cư ở Sài Gòn từ ngày tôi bước chân vào giảng đường đại học, nhiều năm rồi chưa có dịp gặp lại. Vậy mà chỉ một tấm ảnh trái u ma, ký ức về một thời xa lắc bỗng nhiên trở về.

U ma - cái tên nghe vừa lạ vừa thân thương, gắn với những khu vườn quê có hàng cau trước ngõ, cây mít sau hè và những buổi chiều trẻ con chân đất chạy rong khắp xóm. Sau này lớn lên, tìm hiểu kỹ tôi mới biết u ma còn có tên là lêkima hay trứng gà (vì khi chín thịt trái vàng ươm như lòng đỏ trứng gà luộc), vốn là loại cây ăn quả có nguồn gốc từ vùng núi Andes xa xôi, thuộc loài Pouteria campechiana.

Hồi đó, tụi nhỏ chúng tôi chẳng cần biết tên khoa học của nó là chi, chỉ biết đó là u ma. Ở quê ngày ấy, nhiều nhà có một cây u ma trước sân hoặc sau hè. Giống cây chẳng cần đi tìm đâu xa, sau những cơn mưa, quanh gốc u ma già mọc lên vô số cây con. Ai cần thì xin chủ nhà nhổ về trồng.

Quê tôi nằm giữa hai dòng Vu Gia và Thu Bồn, đất phù sa năm này qua năm khác được bồi đắp sau những mùa lũ. Cây trái vì thế mà xanh tốt. U ma lại là thứ cây chẳng kén đất, không kiêu kỳ, cứ lặng lẽ lớn lên cùng nắng mưa.

Cây con trồng chừng bốn năm thì ra lứa hoa đầu. Hoa u ma nhỏ li ti mọc ở nách lá, có màu vàng nhạt và hương thơm thoang thoảng. Những mùa hoa nở rộ từ tháng Tư đến tháng Tám, hoa rụng xuống tạo thành thảm dày quanh gốc. Lũ trẻ xóm tôi lại xúm xít lấy sợi chỉ kết đài hoa thành cườm đeo tay, làm dây chuyền chơi trò đám cưới hay những “nghi lễ” ngô nghê mà chỉ tuổi thơ mới nghĩ ra được. Những sợi dây hoa mỏng manh ấy chẳng giữ được bao lâu, chỉ một buổi chiều là héo. Nhưng lạ thay, mấy chục năm sau, ký ức về chúng vẫn còn nguyên.

Sau mùa hoa, trái non lớn dần lên, kết từng chùm xanh mướt xen với lá. Khoảng ba tháng từ khi ra hoa đậu quả, u ma già và chín dần, rộ nhất từ tháng Tám đến tháng Mười. Đó là lúc lũ trẻ chúng tôi bắt đầu ngóng.

Đến mùa thu hoạch, những trái già hơi ngả sang màu vàng nhạt được mẹ tôi hái xuống, đem rấm (ủ) trong thùng gạo hay chiếc mủng tre, chờ ít ngày cho chín. Mùi thơm dịu dịu từ những trái u ma đang chín cứ thế lan ra trong gian bếp.

Có hôm đi học về, vừa bước vào sân đã nghe mẹ bảo: “U ma chín rồi đó con!”. Chỉ một câu như vậy thôi là bao nhiêu mệt mỏi của buổi học và đi bộ quãng đường dài từ trường về nhà tan biến. Tôi chạy đến bên chiếc rổ tre mẹ đặt trên chiếc bàn nhỏ gần bếp lửa. Những trái u ma chín căng tròn, còn thơm hương và lá ủ. Khi u ma chín tới, vỏ và phần thịt trái mềm, vàng ươm, bùi bùi, dẻo dẻo, ngọt ngọt, béo béo... ngon chi lạ! Tôi ăn liền mấy trái mà vẫn muốn ăn nữa, dù đã no.

Cây u ma ngày ấy giống như một cái “kho quà” của tuổi thơ. Chẳng cần tiền mua bánh kẹo, chỉ cần cái cù queo làm từ chạc cây hay buộc tạm hai thanh tre lại là đã có dụng cụ hái u ma cực kỳ hiệu quả.

Tụi nhỏ chúng tôi còn ăn u ma theo một cách khác: u ma chấm muối ớt. Mấy đứa trong xóm rủ nhau giã một chén muối với ớt xanh, thêm chút đường. Những trái u ma già được hái xuống, gọt vỏ, cắt thành từng miếng ngâm vào nước cho bớt mủ, bớt chát. Rồi chẳng cần ai mời ai, mỗi đứa bốc một lát u ma chấm ngập chén muối ớt, đưa lên miệng cắn nghe “rụp” một tiếng. Ôi thôi! Cái vị giòn giòn, hơi chát nhẹ quyện với vị mặn mòi, cay xè của muối ớt tạo nên một thứ hương vị lạ lùng. Cay đến chảy nước mắt mà vẫn xuýt xoa ăn tiếp, rồi chạy ù ra ảng nước sau nhà, múc ca nước mát lạnh ừng ực uống một hơi hết sạch.

Gần 40 năm từ ngày tôi đi học, đi làm xa quê nhà, bóng dáng cây u ma cũng dần rời xa, khuất dạng. Bỗng một hôm chợt nhớ ra, hỏi khắp làng trên xóm dưới mới hay chẳng còn cây u ma nào trên đất làng mình. Và cũng không ai biết cây u ma cuối cùng đã bị chặt từ năm nào. Một loài cây từng có mặt trong bao nhiêu khu vườn, từng nuôi lớn bao nhiêu đứa trẻ, cứ thế biến mất giữa những đổi thay của làng quê.

Giờ đây, mỗi lần về quê, tôi thơ thẩn nhớ cây u ma trồng trước sân năm nào. Nhớ những trái u ma chín vàng ươm nằm trong chiếc rổ tre, còn thơm hương ủ. Nhớ chén muối ớt cay xè, đám bạn ngồi chen chúc dưới gốc cây. Nhớ cái ảng nước sau nhà, nơi lũ trẻ chúng tôi múc từng ca nước lạnh uống no nê sau khi ăn u ma sống. Và nhớ những đứa trẻ năm nào kết hoa u ma chơi trò chồng vợ, mà nay đứa mất người còn, nhiều đứa đã lên chức ông bà…

Có những hương vị tưởng như bình thường đến mức lúc ở bên ta chẳng buồn ghi nhớ. Để rồi trôi qua bao năm tháng, chỉ cần bắt gặp hình ảnh trái u ma vàng ươm ngoài chợ hay trên màn hình máy tính, ký ức lại ùa về nguyên vẹn.

Bất giác nhớ kỷ niệm xưa, tôi tìm mua cây giống trên mạng. Chẳng thấy giống u ma ta ngày trước, chỉ toàn giống u ma ghép Thái Lan. Lạ hơn nữa, khi gõ tìm kiếm, các trang cây cảnh hiện ra hàng loạt cây u ma kiểng với giá từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng. Loài cây bình dị góc sân từng nuôi lớn bao đứa trẻ nghèo một thời, nay đã thành cây đại gia trong những biệt phủ cổng cao tường rào…

U ma ơi, trái của một thời nghèo khó. Mà sao ngọt ngào đến tận cuối đời!