Những biến tấu độc, lạ từ chất liệu cỏ bàng trong thủ công

Nón cỏ bàng ở Huế là sản phẩm thủ công tinh xảo, được chằm từ nguyên liệu cỏ bàng

Chất liệu làng quê trong đời sống đương đại

Là người con sinh ra và lớn lên tại Huế, chứng kiến nhiều làng nghề truyền thống đang dần mai một vì thiếu sự kế thừa, chị Hồ Thị Sương Lan (đơn vị sản xuất thủ công từ cỏ bàng Maries) mong muốn kết nối và làm sống lại nhiều nghề truyền thống: Từ đan cỏ bàng, chằm nón, may thủ công đến vẽ tay mỹ thuật, để tạo nên những sản phẩm mang tính độc bản, mới mẻ và phù hợp với xu hướng thời trang từ thiên nhiên, nhưng vẫn giữ trọn tinh thần văn hóa bản địa.

Chị Hồ Sương Lan đã phiêu lưu với cây cỏ bàng và thành công khi tô điểm thêm nét văn hóa mới cho xứ Huế

Hiện tại, chị đang phát triển các dòng sản phẩm thủ công từ cây cỏ bàng Huế, tập trung vào những vật dụng quen thuộc trong đời sống người Việt như nón lá, túi xách, ví, phụ kiện trang trí và quà tặng. Điểm chung của các sản phẩm này là đều được đan tay hoàn toàn, sau đó hoàn thiện bằng các công đoạn vẽ tay, may viền, xử lý form để vừa giữ được nét mộc mạc truyền thống, vừa phù hợp với nhu cầu sử dụng hiện đại.

Chị cũng đặc biệt quan tâm đến những sản phẩm gắn với sinh hoạt thường ngày như nón hay túi, bởi đó là cách gần gũi nhất để thủ công truyền thống tiếp tục "sống" trong đời sống hôm nay.

Nghề làm nón từ cây cỏ bàng ở Huế chủ yếu gắn với đôi bàn tay khéo léo của phụ nữ

Bên cạnh giá trị vật chất, cỏ bàng còn được xem là chất liệu mang chiều sâu văn hóa. Khi được đưa vào sản phẩm thủ công, chất liệu này mang theo câu chuyện của vùng đất, của làng nghề và của những người thợ đã gìn giữ nghề truyền thống qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, thách thức không nằm ở việc trồng hay nguồn nguyên liệu, mà chủ yếu ở quá trình sản xuất thủ công. Từ khâu xử lý sợi, chọn lọc nguyên liệu, kiểm soát độ khô, độ dẻo, cho đến công đoạn đan, tạo form và hoàn thiện sản phẩm, tất cả đều đòi hỏi tay nghề cao, sự tỉ mỉ và tính kỷ luật trong từng công đoạn.

Những ngón tay tỉ mỉ từng nét vẽ

Bên cạnh đó, việc duy trì chất lượng đồng đều cho từng sản phẩm thủ công khi sản xuất số lượng lớn cũng là yêu cầu khắt khe, bởi mỗi sản phẩm đều mang dấu ấn của bàn tay người thợ, không chiếc nào hoàn toàn giống chiếc nào.

"Tôi kỳ vọng đưa sản phẩm truyền thống từ bàn tay người Việt vươn ra thị trường rộng lớn hơn, mở rộng quy mô sản xuất một cách có trách nhiệm, qua đó tạo việc làm ổn định, nâng cao thu nhập cho phụ nữ nông thôn", chị Sương Lan bày tỏ.

Kể câu chuyện văn hóa từ họa tiết

Ngoài chất liệu, các họa tiết trang trí cũng góp phần kể lại câu chuyện văn hóa Việt theo cách mới. Nhiều sản phẩm lấy cảm hứng từ hoa sen, trống đồng, mỹ thuật cung đình Huế hay các biểu tượng làng nghề. Tuy nhiên, thay vì tái hiện nguyên bản, các họa tiết được chắt lọc tinh thần cốt lõi, kết hợp với cách thể hiện hiện đại, tạo nên nét riêng cho từng sản phẩm.

Sản phẩm làm thủ công từ cây cỏ bàng

"Mỗi họa tiết trên sản phẩm cỏ bàng đều được xây dựng với một ý nghĩa và câu chuyện riêng. Có họa tiết gợi về sự thanh cao, thuần khiết của hoa sen - biểu trưng cho cốt cách người Việt; có họa tiết thể hiện sức sống bền bỉ và tinh thần cộng đồng của làng nghề; cũng có những họa tiết lấy cảm hứng từ trống đồng hay mỹ thuật cung đình Huế, thể hiện niềm tự hào về chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa Việt Nam.

Thông qua đó, chúng tôi mong người sử dụng không chỉ nhìn thấy một sản phẩm đẹp, mà còn cảm nhận được lớp lang ý nghĩa phía sau, hiểu rằng họ đang mang theo một phần di sản sống - được tạo nên từ bàn tay người thợ, từ làng nghề truyền thống và từ chính văn hóa bản địa được tiếp nối trong đời sống đương đại", chị Hồ Thị Sương Lan cho biết.

Trong quá trình sáng tạo, người thợ thủ công không tái hiện họa tiết theo cách nguyên bản, mà chắt lọc tinh thần cốt lõi, kết hợp với các mảng họa tiết trừu tượng dạng mosaic, sắp đặt theo bố cục riêng để tạo nên tính độc bản và bản sắc đặc trưng. Các họa tiết được vẽ tay nhiều lớp màu, có chiều sâu và sắc độ phức hợp, đòi hỏi thời gian và kỹ thuật cao, qua đó tạo nên những bề mặt khó sao chép, khó lặp lại.

Clip: Chị Hồ Thị Sương Lan chia sẻ về việc sử dụng cỏ bàng sản xuất các sản phẩm thủ công

"Đó không chỉ là những hình ảnh đẹp, mà là những ký ức văn hóa được kể lại bằng một ngôn ngữ mới - ngôn ngữ của sản phẩm thủ công đương đại, nơi truyền thống được giữ tinh thần, còn hình thức thì không ngừng được làm mới để sống cùng đời sống hôm nay", chị Sương Lan nói.

Theo chị Sương Lan, thẩm mỹ và văn hóa là 2 yếu tố song hành, không tách rời. Một sản phẩm thủ công muốn tồn tại lâu dài cần đủ đẹp để người ta muốn sử dụng hằng ngày, nhưng đồng thời cũng cần đủ chiều sâu văn hóa để người ta muốn giữ lại, trân trọng và kể tiếp câu chuyện của nó.

Việc đưa các yếu tố văn hóa Việt vào sản phẩm thủ công như cỏ bàng cũng là một phương thức gìn giữ và lan tỏa bản sắc dân tộc một cách bền vững và tự nhiên. Văn hóa khi được đặt trong đời sống thường nhật sẽ có sức sống lâu dài hơn rất nhiều so với việc chỉ tồn tại trong không gian trưng bày hay sách vở.

Khi những giá trị văn hóa được chuyển hóa thành những vật dụng quen thuộc như chiếc nón, chiếc túi, hay món quà thủ công, chúng trở thành một phần của sinh hoạt hàng ngày, được sử dụng, được cảm nhận và được kể lại qua từng trải nghiệm cá nhân. Chính quá trình sử dụng đó giúp văn hóa được tiếp nối một cách âm thầm nhưng bền bỉ.

Thông qua sản phẩm thủ công từ cỏ bàng, văn hóa Việt có cơ hội được lan tỏa một cách tự nhiên, cả trong nước lẫn khi đi ra thế giới. Không cần diễn giải dài dòng, bản sắc được truyền tải bằng chất liệu, hình ảnh, câu chuyện và cảm xúc, bằng sự tinh tế của bàn tay người thợ và giá trị thật của làng nghề truyền thống.

"Với tôi, đó là cách để văn hóa Việt hiện diện trong đời sống hiện đại" - chị Hồ Thị Sương Lan bày tỏ.

An Khê