Những cống hiến lặng thầm của Viện Hóa học Môi trường quân sự - Bài 2: Xoa dịu nỗi đau chiến tranh

“Chữa lành” vết thương của đất

Trong lúc chúng tôi trò chuyện với Thượng tá Đinh Văn Thức, Trưởng phòng Công nghệ xử lý môi trường, Viện Hóa học Môi trường quân sự, phòng đang có 2 tổ trực tiếp cùng lực lượng của Binh chủng Hóa học xử lý chất độc CS tại Trung tâm Huấn luyện quân sự quốc gia 2, Quân khu 5. Trước đó, vào tháng 8-2026, các anh đã hoàn thành thu gom, vận chuyển toàn bộ khối lượng chất độc CS, đạn dược chứa chất độc CS tại Tiểu đoàn Hóa học 21, Quân đoàn 34 và xã Ia Hrung, tỉnh Gia Lai về đây để xử lý.

Theo Thượng tá Đinh Văn Thức, chất độc CS là loại chất độc kích thích mà quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam nhằm mục đích làm ảnh hưởng đến cơ quan hô hấp, gây mất sức chiến đấu của bộ đội. Loại chất độc này dễ thăng hoa, bay hơi ngay ở nhiệt độ thường nên người thực hiện nhiệm vụ không tránh khỏi bị ảnh hưởng trực tiếp. Khi thu gom, xử lý đất nhiễm chất độc CS, cán bộ, chiến sĩ phải mặc khí tài phòng hóa nặng vài kg, mỗi ca làm việc từ 2 đến 4 tiếng.

Cán bộ, nhân viên Viện Hóa học Môi trường quân sự thu gom, xử lý đất, vật liệu nhiễm chất độc CS.

Ngay sau khi tốt nghiệp Học viện Kỹ thuật quân sự tháng 9-2002, đồng chí Đinh Văn Thức đã được phân công tham gia xử lý chất độc CS tại Trường bắn Chi Lăng, Sư đoàn 330, Quân khu 9. Anh cho biết, trước đây, công nghệ xử lý chất độc CS mới chỉ làm mất tính độc quân sự, sản phẩm sau thủy phân vẫn có khả năng ảnh hưởng đến môi trường. Xuất phát từ thực tế đó, từ năm 2016 đến 2020, anh đã chủ trì nghiên cứu công nghệ xử lý chất độc CS bằng phương pháp phân hủy nhiệt trên hệ thống lò đốt 2 cấp, được Hội đồng Khoa học Bộ Quốc phòng nghiệm thu, thông qua. Hệ thống lò đốt này có thể cơ động, đạt công suất xử lý 300kg/giờ. Với hệ thống này, gần 1.000 tấn hỗn hợp bao gồm chất độc CS, sản phẩm thủy phân chất độc CS và các loại vật liệu nhiễm chất độc trên địa bàn Quân khu 7, Quân khu 9 đã được xử lý triệt để. Thời gian tới, đơn vị tập trung xử lý chất độc CS trên địa bàn Quân khu 4, Quân khu 5 với khối lượng khoảng 1.500 tấn.

Thực hiện Dự án xử lý ô nhiễm dioxin tại sân bay A So, TP Huế (khởi công tháng 10-2020), Viện Hóa học Môi trường quân sự (trực tiếp là Trung tâm Hành động quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học và môi trường - NACCET) đã lựa chọn công nghệ chôn lấp cô lập và chôn lấp tích cực (kết hợp công nghệ chôn lấp cô lập với xử lý bằng phương pháp phân hủy sinh học), bảo đảm phù hợp với điều kiện kỹ thuật và kinh tế của nước ta. Các công nghệ xử lý này đã được ứng dụng tại một số dự án trước đó như sân bay Biên Hòa (TP Đồng Nai), sân bay Phù Cát (tỉnh Gia Lai) và đạt được kết quả tốt. Đất nhiễm được cách ly hoàn toàn với môi trường bên ngoài. Đặc biệt, công nghệ chôn lấp tích cực còn có khả năng xử lý đất nhiễm ngay trong quá trình chôn lấp thông qua cơ chế phân hủy sinh học, qua đó không gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người và môi trường sinh thái.

Trực tiếp tham gia Dự án xử lý ô nhiễm dioxin tại sân bay A So, Trung tá Nguyễn Mạnh Hiếu, Phó trưởng phòng Công nghệ xử lý môi trường vẫn nhớ đó là những ngày hết sức gian nan khi vừa phải hoàn thành nhiệm vụ, vừa thực hiện công tác phòng, chống dịch Covid-19. Không quản ngại khó khăn, gian khổ và độc hại, cán bộ, nhân viên, chiến sĩ Viện Hóa học Môi trường quân sự cùng lực lượng Binh chủng Hóa học đã làm việc cả ngày lẫn đêm để sớm hoàn thành dự án theo đúng tiến độ đề ra. Để bảo đảm an toàn, tất cả lực lượng tham gia thực hiện nhiệm vụ đều được huấn luyện nghiêm ngặt về công tác an toàn lao động, trang bị khí tài phòng hóa đầy đủ, tuân thủ các quy trình, quy định khi tiếp xúc với hóa chất độc hại.

Trung tá Nguyễn Mạnh Hiếu cho biết thêm: “Chúng tôi triển khai nhiều biện pháp để ngăn ngừa chất độc phát tán ra bên ngoài, như sử dụng hàng rào chắn bụi bao quanh khu vực đào xúc và khu chôn lấp đất nhiễm, vận hành hệ thống phun sương tạo ẩm chuyên dụng nhằm kiểm soát bụi trong suốt quá trình xử lý. Kết thúc ca làm việc, toàn bộ lực lượng và phương tiện tham gia xử lý phải vào khu cách ly để thay đồ bảo hộ, thực hiện tiêu tẩy trước khi trở về khu vực nghỉ ngơi, qua đó hạn chế tối đa nguy cơ phát tán chất độc ra môi trường bên ngoài”.

Khu vực hoàn thành xử lý đất nhiễm chất độc da cam/dioxin tại sân bay A So, TP Huế (năm 2023). Ảnh: qdnd.vn

Sau gần 3 năm, ngày 24-10-2023, Binh chủng Hóa học tổ chức công bố hoàn thành xử lý hiện trường đất nhiễm chất độc dioxin tại sân bay A So. Phát biểu tại sự kiện, đồng chí Phan Quý Phương, Phó chủ tịch UBND tỉnh Thừa Thiên Huế khẳng định: “Việc hoàn thành dự án là một dấu mốc lớn có ý nghĩa quan trọng. Từ một điểm nóng ô nhiễm dioxin, sân bay A So đã được hoàn trả môi trường trong sạch, an toàn, ngăn ngừa, loại bỏ hoàn toàn tác động nguy hiểm của dioxin đối với sức khỏe con người và môi trường sinh thái, giúp ổn định đời sống và phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Điều này càng đặc biệt có ý nghĩa đối với A So là vùng sâu, giáp biên giới, người dân chủ yếu là đồng bào còn khó khăn”.

Theo Đại tá Nguyễn Văn Thiêm, Chính trị viên Viện Môi trường Hóa học quân sự, từ năm 2016 đến nay, đơn vị đã triển khai thành công hơn 40 nhiệm vụ xử lý sự cố hóa học - môi trường, bao gồm các sự cố phức tạp liên quan đến hóa chất độc hại, chất thải nguy hiểm, ô nhiễm đất - nước - không khí tại các khu vực quân sự và dân sự. Đặc biệt, Viện đã tham gia tích cực vào các chương trình khắc phục hậu quả chất độc hóa học do chiến tranh để lại, trong đó có những nhiệm vụ quy mô lớn, phức tạp, đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và sự phối hợp của nhiều lực lượng.

Đại tá Nguyễn Văn Thiêm nhấn mạnh: “Trong xử lý ô nhiễm dioxin, Viện Hóa học Môi trường quân sự đã tham gia triển khai nhiều nhiệm vụ quan trọng tại các khu vực bị ô nhiễm như sân bay A So, Biên Hòa, Đà Nẵng, góp phần xây dựng, hoàn thiện và làm chủ năng lực công nghệ xử lý của Việt Nam. Đây là những nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt, không chỉ góp phần cải thiện môi trường, bảo vệ sức khỏe nhân dân, mà còn thể hiện năng lực của Việt Nam trong chủ động khắc phục hậu quả chiến tranh”.

Xoa dịu nỗi đau

Chiến tranh đã lùi xa, nhưng những hậu quả của chất độc hóa học vẫn còn hiện hữu. Trên khắp mọi miền đất nước, nhiều nạn nhân chất độc da cam/dioxin và gia đình vẫn đang từng ngày vượt lên những khó khăn về sức khỏe, sinh kế và cuộc sống.

Điều này đặt ra yêu cầu bức thiết cần phải có sự phát triển mới về lực lượng nhằm nâng cao chất lượng công tác khắc phục chất độc hóa học nói riêng và công tác khắc phục hậu quả môi trường nói chung. Ngày 21-6-2019, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 761/QĐ-TTg về việc thành lập Trung tâm Hành động quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học và môi trường (NACCET) trên cơ sở kiện toàn, tổ chức lại Trung tâm Công nghệ xử lý môi trường thuộc Binh chủng Hóa học, Bộ Quốc phòng.

Thiếu tướng Nguyễn Đình Hiền, Tư lệnh Binh chủng Hóa học kiêm Tổng giám đốc NACCET tham gia sự kiện chạy cùng người khuyết tật diễn ra ngày 18-4-2026.

Đại tá Nguyễn Văn Thiêm khẳng định: “Đây là bước phát triển mới, thể hiện vai trò của Binh chủng Hóa học trong tham mưu, tổ chức và triển khai các hoạt động khắc phục hậu quả chất độc hóa học và môi trường một cách toàn diện hơn. Với việc thành lập NACCET, hành trình khắc phục hậu quả chiến tranh được tiếp tục với trách nhiệm, sự sẻ chia và quyết tâm của cả hệ thống chính trị cùng sự đồng hành của bạn bè quốc tế”.

Theo Đại tá Nguyễn Quốc Hùng, Trợ lý đối ngoại NACCET, từ khi thành lập, NACCET đã phối hợp với các bộ, ngành, địa phương cùng các đối tác trong nước, quốc tế triển khai nhiều chương trình, dự án hỗ trợ nạn nhân chất độc da cam/dioxin và người khuyết tật; phục hồi môi trường tại các khu vực ô nhiễm; thúc đẩy nghiên cứu khoa học, hợp tác quốc tế và huy động nguồn lực để góp phần khắc phục những di chứng chiến tranh. Trong đó, phải kể đến Dự án “Hỗ trợ cải thiện chất lượng sống của người khuyết tật tại các tỉnh bị phun rải nặng chất da cam” (Dự án Hòa nhập), thực hiện từ năm 2021 đến 2027 tại các tỉnh, thành phố: Quảng Trị, TP Huế, TP Đà Nẵng, Gia Lai, Quảng Ngãi và TP Đồng Nai.

Thượng tá Nguyễn Văn Thiêm (nay là Đại tá), Chính trị viên Viện Hóa học Môi trường quân sự, Phó trưởng ban quản lý Dự án Hòa nhập cùng đối tác của NACCET thăm và tặng quà người khuyết tật tỉnh Quảng Trị vào tháng 7-2024.

Triển khai dự án, NACCET đã phối hợp chặt chẽ với USAID (Cơ quan phát triển quốc tế Hoa Kỳ, trước ngày 1-7-2025) cùng Đại sứ quán Hoa Kỳ tại Việt Nam và các tỉnh, thành phố thụ hưởng xây dựng kế hoạch tổng thể và kế hoạch hằng năm để hỗ trợ toàn diện người khuyết tật, nạn nhân chất độc da cam trên các lĩnh vực y tế, phục hồi chức năng, cải thiện điều kiện sống và sinh kế, đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động nguồn lực xã hội, gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ chuyên môn. Các kế hoạch được xây dựng cụ thể theo từng năm, bảo đảm tính khả thi, kịp thời đáp ứng nhu cầu thực tiễn tại các địa phương bị ảnh hưởng nặng nề bởi chất độc hóa học tồn lưu sau chiến tranh.

Tính đến tháng 8-2026, dự án đã hỗ trợ hơn 40.000 lượt người khuyết tật, nạn nhân chất độc da cam/dioxin trong phục hồi chức năng, chăm sóc y tế, hỗ trợ dụng cụ trợ giúp, cải tạo tiếp cận. Đồng thời, đào tạo nâng cao năng lực cho hơn 3.000 lượt y, bác sĩ và kỹ thuật viên; nâng cấp, trang bị cho nhiều trung tâm y tế, bệnh viện theo định hướng đa chuyên ngành; triển khai nhiều chương trình sinh kế, tạo việc làm bền vững.

Đại diện NACCET và các đơn vị khai trương phòng Phục hồi chức năng tại tỉnh Quảng Ngãi do Dự án Hòa nhập tài trợ.

Đại tá Nguyễn Quốc Hùng chia sẻ thêm: “Đặc biệt, NACCET còn phối hợp với các bộ, ngành, địa phương thực hiện hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát cho đối tượng là con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học trên cả nước. Quá trình triển khai diễn ra trong thời gian ngắn, nhưng với tinh thần “không để ai bị bỏ lại phía sau”, các cơ quan, đơn vị đã làm việc với cường độ cao, phối hợp chặt chẽ, kịp thời tháo gỡ nhiều khó khăn, vướng mắc, tạo tiền đề quan trọng để chương trình được triển khai đồng bộ trên toàn quốc”.

Theo tổng hợp của Bộ Nội vụ, cả nước có 3.408 hộ là con đẻ của người hoạt động kháng chiến bị nhiễm chất độc hóa học có nhu cầu được hỗ trợ về nhà ở, trong đó 1.912 căn xây mới và 1.496 căn sửa chữa. Con số này phản ánh rõ những khó khăn mà nhiều gia đình vẫn đang phải đối mặt sau hàng thập kỷ chịu ảnh hưởng bởi hậu quả chiến tranh. Tính đến ngày 11-9-2026, đã có 34/34 địa phương tổ chức khởi công xây dựng, sửa chữa 2.741 căn nhà, trong đó 1.893 căn đã hoàn thành và bàn giao cho các gia đình sử dụng. Đặc biệt, lực lượng Quân đội trực tiếp tham gia hơn 128.000 ngày công, hơn 2.900 lượt phương tiện hỗ trợ thi công, góp phần giảm chi phí xây dựng, đẩy nhanh tiến độ và tăng cường tình đoàn kết quân, dân. Những kết quả bước đầu đã được lãnh đạo Chính phủ ghi nhận, biểu dương, khẳng định sự quyết tâm và hiệu quả trong quá trình triển khai chương trình.

(còn nữa)