Những dấu hiệu 'giấu mặt' khiến trẻ chậm lớn

Các dấu hiệu thiếu vi chất ở trẻ thường không rõ ràng, dễ nhầm lẫn. Ảnh: Freepik.

Vi chất dinh dưỡng - gồm các vitamin và khoáng chất - không trực tiếp cung cấp năng lượng, nhưng lại đóng vai trò thiết yếu đối với mọi hoạt động sống của cơ thể. Với trẻ nhỏ, đặc biệt trong những năm đầu đời, đây là giai đoạn "vàng" để phát triển cả thể chất lẫn trí tuệ, nên nhu cầu vi chất càng trở nên quan trọng.

Nguy cơ âm thầm khó nhận biết

Theo TS Hoàng Thị Đức Ngàn, Trưởng khoa Dinh dưỡng cộng đồng, Viện Dinh dưỡng, tình trạng thiếu vi chất ở trẻ em thường diễn ra âm thầm, khó nhận biết sớm. Các biểu hiện thiếu vi chất khá đa dạng, tùy theo từng loại.

Trẻ thiếu sắt thường mệt mỏi, da xanh xao, dễ cáu gắt, giảm khả năng tập trung, chậm tăng cân và dễ mắc bệnh nhiễm khuẩn. Thiếu kẽm khiến trẻ biếng ăn, chậm lớn, tiêu chảy kéo dài, vết thương lâu lành, tóc thưa và móng tay dễ gãy. Trong khi đó, thiếu vitamin A có thể gây khô mắt, giảm thị lực về chiều tối (quáng gà), nặng hơn có thể dẫn đến mù lòa.

Với vitamin D và canxi, tình trạng thiếu hụt thường liên quan đến còi xương, chậm biết lẫy, bò, đi; kèm theo các dấu hiệu như đầu bẹt, chân vòng kiềng, ra nhiều mồ hôi trộm hoặc rụng tóc hình vành khăn. Ngoài ra, thiếu iod có thể ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển trí tuệ, khiến trẻ nói ngọng, học kém.

Đáng lưu ý, thiếu vi chất hiếm khi xảy ra đơn lẻ mà thường là sự thiếu hụt đồng thời nhiều loại. Điều này phổ biến ở những trẻ có chế độ ăn mất cân đối, điều kiện sống khó khăn hoặc ít được tiếp cận với nguồn thực phẩm đa dạng, giàu dinh dưỡng.

Khuyến cáo về bổ sung vi chất cho trẻ

Để phòng ngừa và xử lý tình trạng này, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra nhiều khuyến nghị cụ thể về việc bổ sung vi chất cho trẻ. Theo đó, việc bổ sung chỉ nên thực hiện khi có chỉ định rõ ràng, thay vì áp dụng tràn lan.

Thiếu vi chất có thể xảy ra cùng lúc nhiều loại, khiến trẻ chậm lớn, dễ mắc bệnh nhưng lại khó phát hiện nếu không chú ý kỹ. Ảnh: Freepik.

Cụ thể, bổ sung vi chất được khuyến cáo trong các trường hợp: Tỷ lệ thiếu vi chất trong cộng đồng ở mức cao (chẳng hạn tỷ lệ thiếu máu ở trẻ dưới 5 tuổi vượt 40% hoặc thiếu vitamin A phổ biến); trẻ thuộc nhóm nguy cơ cao như sinh non, nhẹ cân, suy dinh dưỡng hoặc sống trong môi trường thiếu thốn; trẻ có chỉ định điều trị cụ thể (như tiêu chảy cần bổ sung kẽm, thiếu máu cần bổ sung sắt, mắc sởi hoặc có dấu hiệu thiếu vitamin A cần được bổ sung vitamin A); hoặc khi khẩu phần ăn chưa thể cải thiện ngay.

Thời gian và liều lượng bổ sung cũng cần tuân theo từng loại vi chất và mục đích sử dụng. Ví dụ, vitamin A thường được bổ sung định kỳ 6 tháng/lần cho trẻ từ 6-59 tháng tuổi tại những khu vực có nguy cơ cao.

Trẻ 6-23 tháng tuổi ở vùng có tỷ lệ thiếu máu cao có thể được bổ sung sắt hàng ngày trong 3 tháng, lặp lại mỗi 6 tháng nếu cần. Kẽm được sử dụng trong điều trị tiêu chảy cấp với liều 10-20 mg/ngày trong 10-14 ngày.

Bột đa vi chất có thể dùng mỗi ngày một gói trong 90 ngày liên tục cho trẻ 6-23 tháng tuổi. Riêng iod được bổ sung chủ yếu qua muối iod trong cộng đồng, ít khi cần dùng riêng lẻ.

Hiện nay, việc sử dụng các sản phẩm đa vi chất (multivitamin) ngày càng phổ biến. Tuy nhiên, không ít phụ huynh lo ngại rằng việc kết hợp nhiều vi chất trong cùng một sản phẩm có thể gây "cạnh tranh hấp thu" làm giảm hiệu quả.

Thực tế, lo ngại này có cơ sở ở một mức độ nhất định. Một số vi chất khi dùng liều cao có thể ảnh hưởng đến khả năng hấp thu của nhau, như sắt và kẽm cạnh tranh tại ruột, canxi làm giảm hấp thu sắt, hay vitamin C có thể tăng hấp thu sắt không heme.

Tuy nhiên, trong các sản phẩm đa vi chất được sản xuất công nghiệp, công thức và liều lượng đã được nghiên cứu kỹ lưỡng để hạn chế những tương tác này.

Dù vậy, bác sĩ Đức Ngàn cũng nhấn mạnh việc bổ sung vi chất cần đúng liều, đúng đối tượng và đúng thời điểm. Phụ huynh không nên tự ý cho trẻ sử dụng kéo dài nếu không có chỉ định của bác sĩ, nhằm tránh nguy cơ thừa vi chất và tác dụng phụ không mong muốn.