Những 'địa chỉ đỏ' giữa đại ngàn

Di tích lịch sử quốc gia Lò cao kháng chiến Hải Vân, xã Như Thanh.

Một buổi sáng đầu thu, Khu Di tích lịch sử cách mạng quốc gia chiến khu du kích Ngọc Trạo (gọi tắt chiến khu Ngọc Trạo) đón những đoàn khách về nguồn. Trước tượng đài, phần mộ liệt sĩ, những nén hương thơm được thành kính dâng lên tưởng nhớ các anh hùng, liệt sĩ đã hy sinh vì độc lập, tự do của dân tộc. Nơi nhà truyền thống của khu di tích, các cựu chiến binh, đoàn viên thanh niên, học sinh chăm chú tìm hiểu những hiện vật, hình ảnh gắn với một thời đấu tranh gian khổ của thế hệ cha anh.

Với em Bùi Minh Đức, học sinh Trường THCS Ngọc Trạo, buổi tham quan, dâng hương tại khu di tích là một trải nghiệm ý nghĩa. Được tìm hiểu về sự ra đời của Đội du kích Ngọc Trạo, về những chiến sĩ cách mạng đã chiến đấu, hy sinh trên quê hương mình, em càng thêm tự hào khi được sinh ra trên mảnh đất từng là căn cứ cách mạng.

Đầu năm 1940, trước sự phát triển của phong trào cách mạng trong cả nước, Trung ương Đảng chủ trương chuẩn bị lực lượng, xây dựng căn cứ địa, tiến tới đấu tranh giành chính quyền. Tại Thanh Hóa, Tỉnh ủy xác định nhiệm vụ xây dựng một vành đai căn cứ cách mạng ở vùng rừng núi phía Tây, đồng thời nhanh chóng xây dựng lực lượng vũ trang làm nòng cốt cho phong trào đấu tranh. Tháng 7/1941, chiến khu Ngọc Trạo được lựa chọn xây dựng căn cứ cách mạng.

Hoạt động giáo dục truyền thống tại Khu Di tích chiến khu Ngọc Trạo.

Đêm 19/9/1941 tại hang Treo, Đội du kích Ngọc Trạo chính thức ra đời với 21 đội viên. Sự kiện này đánh dấu bước trưởng thành quan trọng của phong trào cách mạng Thanh Hóa, mở đầu cho việc xây dựng lực lượng vũ trang cách mạng tập trung đầu tiên của tỉnh. Sau khi thành lập, các đội viên vừa được huấn luyện quân sự, vừa học tập chính trị, xây dựng cơ sở cách mạng. Tháng 10/1941, khi địch phát hiện và tổ chức bao vây, các chiến sĩ Ngọc Trạo đã chiến đấu kiên cường, nhiều đồng chí anh dũng hy sinh. Dù phải rút lui để bảo toàn lực lượng, nhưng tinh thần chiến đấu của Đội du kích Ngọc Trạo đã để lại dấu ấn sâu đậm trong phong trào cách mạng địa phương. Từ ngọn lửa cách mạng được nhen nhóm trong những năm tháng ấy, phong trào đấu tranh ở Thanh Hóa tiếp tục phát triển, góp phần cùng cả nước làm nên thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Không chỉ riêng chiến khu Ngọc Trạo, trên vùng đất phía Tây Thanh Hóa còn nhiều di tích lịch sử đang được gìn giữ, trở thành nơi giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay. Mỗi địa danh lưu giữ một câu chuyện riêng, nhưng đều gắn với những năm tháng đấu tranh kiên cường của quân và dân ta, góp phần làm nên truyền thống cách mạng của vùng đất này.

Ở xã Như Thanh, Lò cao kháng chiến Hải Vân trong lòng núi Đồng Mười là minh chứng cho tinh thần tự lực, sáng tạo của quân và dân ta trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Năm 1947, trước yêu cầu cấp thiết về vũ khí, trang bị phục vụ chiến trường, Trung ương và Chủ tịch Hồ Chí Minh giao nhiệm vụ cho Cục Quân giới, Bộ Quốc phòng nghiên cứu xây dựng các cơ sở sản xuất nguyên liệu phục vụ chế tạo vũ khí. Với địa thế kín đáo, hiểm trở, hang núi Đồng Mười được lựa chọn để xây dựng Lò cao NX3. Trong điều kiện chiến tranh ác liệt, việc vận chuyển máy móc, thiết bị, xây dựng một lò cao trong lòng núi là nhiệm vụ đặc biệt khó khăn. Nhưng với ý chí vượt khó và tinh thần sáng tạo, đội ngũ cán bộ, kỹ sư, công nhân đã hoàn thành xây dựng, đưa lò cao vào hoạt động cuối năm 1953, sản xuất hàng trăm tấn gang phục vụ công nghiệp quốc phòng, góp phần vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Giá trị của Lò cao kháng chiến Hải Vân không chỉ nằm ở những dấu tích vật chất còn lại, mà còn ở câu chuyện về trí tuệ, bản lĩnh của con người Việt Nam trong những năm tháng gian khó. Tháng 12/1954, Lò cao kháng chiến Hải Vân chính thức ngừng hoạt động sau khi hoàn thành sứ mệnh lịch sử. Năm 1960, Nhà nước đưa di tích vào danh sách di sản văn hóa được bảo vệ; đến năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Lò cao kháng chiến Hải Vân là di tích lịch sử quốc gia.

Ông Đinh Xuân Thắng, Phó Chủ tịch UBND xã Như Thanh, cho biết: Trên địa bàn xã hiện có 2 di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh và 1 di tích lịch sử quốc gia. Địa phương xác định công tác bảo tồn phải gắn với phát huy giá trị di tích. Cùng với việc gìn giữ, xã tăng cường công tác tuyên truyền để người dân hiểu rõ hơn ý nghĩa di tích, phối hợp với các trường học tổ chức hoạt động giáo dục truyền thống, đồng thời đẩy mạnh quảng bá, kết nối Lò cao kháng chiến Hải Vân với các điểm đến trên địa bàn và khu vực lân cận.

Cầu Phà Lò cũ và mới bắc qua sông Lò, xã Quan Sơn.

Ở vùng biên Quan Sơn, cầu Phà Lò bắc qua sông Lò cũng là một chứng tích đặc biệt của lịch sử cách mạng. Được xây dựng trên tuyến đường 217, cây cầu từng giữ vai trò quan trọng trong việc kết nối vùng miền núi phía Tây Thanh Hóa với khu vực biên giới Việt Nam - Lào. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cầu Phà Lò trở thành mục tiêu đánh phá của không quân địch nhằm cắt đứt tuyến vận chuyển hàng hóa, lương thực, vũ khí, quân nhu phục vụ chiến trường. Ngày 16/7/1966, tại khu vực cầu Phà Lò, lực lượng dân quân địa phương cùng các đơn vị chiến đấu đã bắn rơi chiếc máy bay Mỹ đầu tiên trên địa bàn. Dưới bom đạn chiến tranh, quân và dân địa phương đã kiên cường bảo vệ cầu, giữ cho tuyến giao thông được thông suốt. Ngày nay, cầu Phà Lò cũ được lưu giữ như một di tích lịch sử cách mạng, còn cây cầu mới tiếp tục đảm nhiệm vai trò kết nối giao thông, phục vụ đời sống và giao thương của người dân vùng biên.

Những di tích lịch sử cách mạng ở miền Tây Thanh Hóa vẫn hiện diện giữa đời sống hôm nay như một phần của quê hương. Một buổi dâng hương của học sinh tại chiến khu Ngọc Trạo, một chuyến tham quan tìm hiểu lịch sử ở hang Đồng Mười gắn với Lò cao kháng chiến Hải Vân, hay cầu Phà Lò... đều cho thấy giá trị của việc gìn giữ những dấu tích cách mạng. Khi những câu chuyện lịch sử được trao truyền bằng hiện vật, bằng những chuyến tham quan, bằng lời kể của các thế hệ đi trước, những địa chỉ đỏ giữa đại ngàn sẽ tiếp tục bồi đắp tình yêu quê hương, lòng biết ơn và trách nhiệm cho thế hệ trẻ hôm nay.