Những dòng sông làm nên khí chất Nam bộ trong truyện Sơn Nam

Người dân Nam bộ gắn bó với sông nước trong đời sống và sinh hoạt thường ngày.

Từ việc khảo cứu các sáng tác của "ông già đi bộ" Sơn Nam (1926-2008) trong sách Khí chất Nam bộ qua truyện Sơn Nam, tác giả Đinh Thị Thanh Thủy, nhận diện cách nhà văn tái hiện văn hóa Nam bộ qua thế ứng xử của con người với tự nhiên và xã hội. Trong đó, sông nước là một hình ảnh nổi bật, xuất hiện với mật độ dày đặc và góp phần tạo nên không gian sống đặc trưng của vùng đất này.

Dòng sông vừa khắc nghiệt vừa hiền hòa

Theo tác giả Đinh Thị Thanh Thủy, con sông, con nước, bờ ao và những chiếc xuồng ngang liên tục “dập dờn” qua các trang viết, tạo thành một không gian quen thuộc của miền Nam.

Trong Chim quyên xuống đất, Sơn Nam viết: “Mùa nước nổi, ai nấy ngồi thu mình trên sàn nhà ngắm dòng nước dâng ngập lưng chừng ngọn tre, tuôn trút bao nhiêu đất phù sa về biển cả”.

Tác giả/Tác phẩm

Khí chất Nam bộ qua truyện Sơn Nam

Tác giả: Đinh Thị Thanh Thủy · Xuất bản: 18/12/2024 · NXB Tổng hợp TP.HCM

Khí chất Nam bộ qua truyện Sơn Nam của tác giả Đinh Thị Thanh Thủy phân tích cách nhà văn Sơn Nam phác thảo bức tranh văn hóa Nam bộ qua các hình tượng nghệ thuật.

Ở vùng An Biên, phía dòng sông Hậu, nhà văn tiếp tục chú ý đến đặc điểm của đất và nước: “đất xốp mưa thấm xuống, cứ đào là gặp mạch nước chảy. Thứ nước chát, đỏ bầm vì nhuộm màu vỏ tràm, dây choại, dây nhơn”. Khi viết về xóm Bàu Láng sình lầy ở rạch Gò Quao trong tiểu thuyết cùng tên, ông mô tả “bàu là cái vùng lớn, láng là cái láng... cũng là cái vùng lớn - chỗ ấy cũng mọc lên cái chòi”. Sinh hoạt ở đồng bằng Sông Cửu Long gắn liền với trăm nghìn con sóng, gắn với tuổi thơ và đi suốt đời lưu dân.

Theo tác giả, những chi tiết về địa hình, dòng nước, đất đai khiến cảnh quan Nam bộ trong truyện Sơn Nam trở thành một phần không thể thiếu của đời sống.

Song, nước trong thế giới Sơn Nam không phải lúc nào cũng giống nhau. Có vùng được thiên nhiên ưu đãi về thủy lợi nhưng cũng có nơi chịu cảnh ngập lụt, nhiễm phèn hoặc ảnh hưởng của nước mặn. Sự khác biệt này tạo nên những điều kiện sống khác nhau và tác động trực tiếp đến sinh hoạt của cư dân.

Thiên nhiên trong truyện Sơn Nam vì thế vừa gần gũi vừa khó đoán. Nước đem phù sa về biển nhưng cũng có thể dâng cao, cuốn theo nhà cửa, gia súc. Trong Bão tố, ông viết: “Ở miền Hậu Giang, ven bờ sông Cái, hàng năm nước dâng lên 2-3 thước. Những năm nước lên cao quá, heo bò, nhà cửa trôi tuốt. Cả gia đình nương nhau trên chiếc xuồng bé bỏng gần chìm. Người này hy sinh cho người kia sống”.

Qua những hình ảnh ấy, sông nước trong sáng tác Sơn Nam hiện lên như một phần của số phận con người. Đó là không gian sinh tồn, nơi cư dân vừa nhận được nguồn sống từ tự nhiên, vừa phải đối mặt với những hiểm nguy mà nó mang lại. Chính sự đan xen này khiến cảnh sông nước trong truyện Sơn Nam có sức sống riêng, đồng thời mở ra câu chuyện về cách người Nam bộ ứng xử với thiên nhiên.

Người Nam bộ học cách sống cùng thiên nhiên

Với cư dân Nam bộ trong truyện Sơn Nam, thiên nhiên không phải thứ để chinh phục. Con người học cách quan sát, hòa mình và thích ứng với đất đai, sông ngòi, mùa nước và những thay đổi của môi trường sống.

Từ dòng sông, người dân hình thành nhiều kinh nghiệm sinh hoạt. Họ biết cách chống, chèo xuồng, tận dụng hai tàu lá dừa nước làm buồm khi đi ngược dòng. Những cách làm này cho thấy sự linh hoạt của cư dân trước điều kiện tự nhiên, khi con người tận dụng chính những gì môi trường xung quanh cung cấp.

Thiên nhiên cũng chi phối cách người dân mưu sinh. Người Nam bộ thường làm nhiều nghề cùng lúc thay vì chỉ phụ thuộc vào một nguồn sống, họ tận dụng nhiều điều kiện khác nhau của vùng đất để duy trì cuộc sống.

Những nghề nghiệp được nhà văn, nhà nghiên cứu Sơn Nam nhắc đến, số liệu do tác giả Đinh Thị Thanh Thủy thống kê.

Đó cũng là kinh nghiệm được hình thành trong quá trình khai phá. Theo tác giả Đinh Thị Thanh Thủy, những lưu dân Việt đi khai phá Nam bộ ban đầu cơ bản là nông dân, khắc khổ và thường lo lắng về tương lai. Nhưng qua các thế hệ, con người dần trở nên mềm dẻo, sáng tạo hơn, hiểu rằng muốn vươn lên thì phải đa dạng và tương trợ nhau mà sống.

Trong Xóm Bàu Láng, tinh thần đó được thể hiện qua câu chuyện lão Khăn Đen. Sau khi lỡ tay giết cha thằng Mến, lão muốn bù đắp cho nó nên theo Mến từ Hà Tiên xuống tận Bàu Láng, Long Xuyên để tìm người yêu của Mến là con Lài, lúc này đã đi lấy chồng. Lời hứa giúp Mến và Lài nên duyên kéo lão Khăn Đen vào những biến cố liên quan đến nhiều số phận. Qua đó, Sơn Nam cho thấy những người đến vùng đất mới không chỉ phải đối diện với thiên nhiên mà còn cần dựa vào nhau để vượt qua hoàn cảnh.

Tác giả Đinh Thị Thanh Thủy nhận định: "Trong điều kiện tự nhiên thuận lợi và không ít khó khăn khắc nghiệt, con người trở nên phóng khoáng hơn, mộc mạc hơn. Và như thế, trên mảnh đất này đã hình thành nên một văn hóa mang sắc thái riêng nhưng vẫn nằm trong dòng chảy về nguồn cội của nền văn hóa Việt Nam, bắt đầu từ văn minh sông Hồng. Khẩn hoang Nam Bộ là một cuộc vận động lớn, toàn diện về mọi mặt quân sự - chính trị - kinh tế, nối tiếp truyền thống dựng nước và giữ nước của ông cha ta".

Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews

Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.

Trân trọng.