Những già làng gìn giữ mạch nguồn văn hóa Cơ Tu

Già làng Hốih Nhiết.

Giữ câu hát di sản nơi biên giới

Giữa đại ngàn Trường Sơn mái nhà gươl của làng Ga’nil, xã Hùng Sơn, TP Đà Nẵng hiện lên như một biểu trưng cho sức sống bền bỉ của người Cơ Tu. Nơi đây, ông Hốih Nhiết (61 tuổi) vẫn kể cho con cháu nghe về lịch sử bản làng, về những năm tháng giữ đất, giữ rừng. Ở tuổi ngoài 60, ông không chỉ là Người có uy tín tiêu biểu trong cộng đồng mà còn được ví như “cây đại thụ” tỏa bóng mát, là chỗ dựa tinh thần vững chắc cho bà con dân bản nơi biên cương.

Không chỉ tiên phong trong việc vận động người dân bảo vệ từng tấc đất biên giới, giữ gìn môi trường sinh thái, ông Hốih Nhiết còn là một “pho từ điển sống” về văn hóa Cơ Tu. Ông am hiểu sâu sắc nhạc điệu cồng chiêng, thành thục vũ điệu tâng tung da dá mạnh mẽ. Đặc biệt, ông là một trong số ít người còn giữ được vẹn nguyên nghệ thuật nói lý, hát lý, loại hình diễn xướng dân gian độc đáo của người Cơ Tu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Tại Lễ hội tạ ơn rừng mới đây, già Nhiết đã khiến cả núi rừng như lắng lại khi cất lên những câu hát lý trầm bổng, hòa quyện vào tiếng cồng chiêng vang vọng. Lời hát lúc ngân vang như tiếng suối ngàn, khi lại thủ thỉ như lời tâm tình với ruộng rẫy, với tổ tiên.

Già Nhiết tâm sự: “Nói lý, hát lý không có một bài bản cố định nào cả. Tùy vào hoàn cảnh, vào lòng người đối thoại mà mình tự ứng tác, nghĩ lời để hát. Người nói lý giỏi không chỉ cần chất giọng, mà quan trọng nhất phải am tường phong tục tập quán, thấu hiểu sâu sắc cuộc sống và tâm tư của dân làng. Có như vậy, lời nói ra mới như dòng nước mát đi thẳng vào lòng người”.

Đối với đồng bào Cơ Tu, nói lý và hát lý không đơn thuần là một hình thức nghệ thuật giải trí, mà cao hơn, đó là đỉnh cao của văn hóa ứng xử trong cộng đồng. Người Cơ Tu mượn lối nói ví von, ẩn dụ giàu hình ảnh để khuyên nhủ con cháu, phân xử, hòa giải những bất đồng trong thôn bản, hay đơn giản là để bày tỏ tình làng nghĩa xóm.

Văn hóa gắn với sinh kế

Già làng Hốih Riêng.

Cũng tại vùng biên giới xã Hùng Sơn, thôn Ki’nonh có già Hốih Riêng rất tâm huyết để đưa di sản văn hóa gắn liền với sinh kế và du lịch cộng đồng. Nhiều năm qua, già Hốih Riêng luôn trăn trở làm sao để những nét đẹp của cha ông không bị mai một trước cơn lốc của thời đại công nghệ.

Xuất hiện trong bộ trang phục thổ cẩm truyền thống tại các lễ hội lớn của địa phương, già Hốih Riêng khiến nhiều người trầm trồ bởi đôi bàn tay dẫu đã nhuốm màu thời gian, hằn lên những vết chai sần nhưng từng nhịp gõ chiêng của ông vẫn vô cùng chắc khỏe, dứt khoát. Tiếng chiêng của già Riêng như có sức mạnh thức tỉnh cả không gian, đánh thức những trầm tích văn hóa đã ngủ yên qua nhiều thế hệ.

Không dừng lại ở việc đánh chiêng, già Riêng còn là chuyên gia chế tác và sử dụng thành thạo nhiều loại nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình như trống, khèn, tù và... Đối với ông, mỗi món nhạc cụ, mỗi âm thanh phát ra đều mang một linh hồn, một câu chuyện sử thi riêng của cộng đồng Cơ Tu.

Khi dẫn các đoàn du khách trong và ngoài nước tham quan những cánh rừng pơ mu cổ thụ hàng trăm năm tuổi, già Riêng không chỉ giới thiệu về giá trị sinh học, sinh thái của khu rừng, mà ông khéo léo lồng ghép những câu chuyện nhân văn về luật tục giữ rừng của người Cơ Tu. Dưới tán rừng già thâm nghiêm, tiếng tù và giòn giã hòa cùng điệu múa tâng tung da dá uyển chuyển của các chàng trai, cô gái bản địa đã tạo nên một không gian văn hóa đặc trưng, làm say đắm biết bao bước chân lữ khách.

Già Hốih Riêng bộc bạch: “Giữ văn hóa phải bắt đầu từ những điều gần gũi, thân thuộc nhất xung quanh mình. Đó là tiếng chiêng, tiếng trống, là cách đẽo gọt thanh tre làm nhạc cụ, là việc duy trì các lễ hội của làng. Thế nhưng, muốn văn hóa tồn tại lâu dài và có sức sống bền bỉ, nó bắt buộc phải gắn liền với đời sống kinh tế, phải làm cho thế hệ trẻ tự hào và làm cho du khách muôn phương biết đến”.

 “Phát triển du lịch cộng đồng vùng cao không chỉ đơn thuần là đưa khách đến ngắm cảnh thiên nhiên hoang sơ, thác nước, mà làm sao để một tiếng chiêng ngân, một điệu múa truyền thống, một nếp nhà gươl hay một câu chuyện kể bên bếp lửa hồng... tất cả đều là những nhịp cầu kết nối, đưa văn hóa Cơ Tu từ đại ngàn bước ra thế giới” - già Hốih Riêng nói.

Giữ gìn cho mai sau

Già làng Bríu Pố.

Trên dải đất vùng cao Đà Nẵng và các vùng giáp ranh, vẫn còn đó những nghệ nhân đang ngày đêm âm thầm cống hiến, vun đắp cho cây đại thụ văn hóa Cơ Tu mãi xanh tươi. Một trong những tấm gương tiêu biểu, có sức ảnh hưởng lớn là Nghệ nhân Ưu tú Bríu Pố, trú tại xã Tây Giang.

Già Bríu Pố, dành gần trọn cuộc đời thăng trầm gắn bó với văn hóa dân tộc, ông sở hữu tài năng thiên bẩm khi sử dụng thành thạo và am hiểu tường tận hầu hết các loại nhạc cụ truyền thống như chiêng, trống, khèn, sáo, tù và. Không những vậy, với đôi bàn tay khéo léo và óc sáng tạo tinh tế, ông còn trực tiếp chế tác ra các loại nhạc cụ đạt độ chuẩn xác cao về âm thanh, đồng thời là một nghệ nhân tạc tượng gỗ có tiếng trong vùng.

Với nghệ nhân Bríu Pố, mỗi sản phẩm văn hóa được làm ra không đơn thuần là một vật dụng sinh hoạt hay một món đồ mỹ nghệ, mà đó chính là nơi lưu giữ ký ức, tâm hồn và thể hiện nhân sinh quan của cả một cộng đồng. Trong nhiều năm qua, bất kể tuổi tác đã cao, ông vẫn miệt mài lặn lội đến các bản làng xa xôi để sưu tầm các làn điệu dân ca cổ, nghiên cứu các phong tục tập quán lâu đời và ghi chép lại những câu chuyện cổ tích, truyện dân gian để truyền dạy, khơi dậy tình yêu quê hương cho thế hệ trẻ.

Sự đồng lòng, chung tay của những con người như già Nhiết, già Riêng, nghệ nhân Bríu Pố đã và đang giúp cho văn hóa Cơ Tu không những không bị mai một trước xu thế hội nhập, mà ngày càng khẳng định được vị thế và bản sắc độc đáo của mình.