Những khoảng trống phía sau trang trại quy mô lớn

Chăn nuôi quy mô lớn trước yêu cầu phát triển bền vững (Bài 2):

Toàn cảnh trang trại chăn nuôi lợn giống và thương phẩm ứng dụng công nghệ cao DABACO, xã Thạch Quảng. Ảnh: Hải Đăng

Khó xử lý "đầu ra"

Một thực tế là những trang trại có quy mô luôn đi cùng lượng chất thải lớn. Khi đàn vật nuôi lên tới hàng chục nghìn con, mỗi ngày phát sinh lượng lớn phân, nước thải và khí thải. Nếu được xử lý đúng quy trình, chất thải có thể trở thành nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất. Ngược lại, chỉ một khâu vận hành không đúng cũng có thể biến nguồn chất thải này thành tác nhân gây ô nhiễm.

Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, hoạt động chăn nuôi tập trung đang tạo áp lực nhất định lên môi trường. Một số cơ sở còn để xảy ra tình trạng phát tán mùi từ quạt thông gió, máy tách phân; xả nước thải chưa xử lý ra nguồn nước mặt; vận hành chưa đúng nội dung đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường hoặc hồ sơ bảo vệ môi trường, gây bức xúc dư luận.

Với người dân sống gần trang trại, những tác động này dễ dàng nhận biết từ mùi hôi xuất hiện vào những thời điểm nhất định, nguồn nước có dấu hiệu bất thường hoặc tâm lý lo ngại khi quy mô chăn nuôi ngày càng mở rộng. Theo Chủ tịch UBND xã Thạch Quảng, Lê Huy Dương, trên địa bàn xã hiện có 3 trại chăn nuôi lợn quy mô lớn với quy mô tổng đàn hơn 260.000 con. Mặc dù các trang trại đã đầu tư hệ thống xử lý chất thải, nhưng vào những ngày nồm trời vẫn phát tán mùi ra khu dân cư. Người dân liên tục phản ánh vấn đề này tới địa phương.

Qua những vụ việc được phát hiện, xử lý trong thời gian qua cho thấy nguy cơ ô nhiễm ở các trang trại quy mô lớn là rất cao. Tháng 5/2026, cơ quan chức năng đã khởi tố vụ án, khởi tố 3 bị can tại Công ty TNHH Dịch vụ và Chăn nuôi NewHope Thanh Hóa, xã Thạch Quảng, liên quan hành vi xả trái phép gần 6 triệu kg chất thải ra môi trường. Tháng 4/2026, Công ty TNHH Chăn nuôi Bình Sơn bị xử phạt 408,9 triệu đồng do xả nước thải vượt quy chuẩn từ 1,5 đến hơn 10 lần. Ngoài ra, một số cơ sở khác cũng bị đình chỉ hoạt động hoặc buộc thực hiện các biện pháp khắc phục hậu quả về môi trường.

Những vụ việc trên đặt ra vấn đề không chỉ ở hành vi vi phạm mà còn ở cơ chế kiểm soát để hạn chế vi phạm ngay từ đầu. Bên cạnh nguyên nhân khách quan như yêu cầu, tiêu chuẩn môi trường ngày càng cao, một số cơ sở chưa kịp nâng cấp hệ thống xử lý còn có nguyên nhân chủ quan từ ý thức chấp hành của chủ trang trại, cố tình không vận hành hệ thống xử lý về môi trường để tiết kiệm chi phí hoặc giao cho cán bộ không có chuyên môn vận hành hệ thống xử lý nước thải, khí thải; lực lượng cán bộ môi trường cấp cơ sở vừa thiếu về số lượng và hạn chế về năng lực.

Quản trị rủi ro phải đi trước một bước

Nếu môi trường và dịch bệnh có thể tác động đến cả cộng đồng và đàn vật nuôi, thì an toàn lao động lại trực tiếp liên quan đến con người. Ngày 18/7/2026, tại trang trại chăn nuôi lợn giống và thương phẩm ứng dụng công nghệ cao DABACO của Công ty TNHH Dabaco Thanh Hóa, xã Thạch Quảng xảy ra vụ tai nạn đặc biệt nghiêm trọng làm 5 người chết, 2 người bị thương.

Vụ việc là cảnh báo về những rủi ro có thể phát sinh trong quá trình vận hành các trang trại chăn nuôi quy mô lớn. Theo đánh giá của ngành chức năng, nguy cơ tai nạn ở các trang trại phần lớn ở hoạt động vận hành máy móc, tiếp xúc với vật nuôi, hóa chất và xử lý chất thải. Trong khi đó, tại một số cơ sở, việc nhận diện nguy cơ, huấn luyện an toàn, kiểm tra thiết bị, sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân và thống kê sự cố chưa được thực hiện thường xuyên, đồng bộ. Đáng chú ý, hầm biogas, bể chứa phân, khu vực xử lý chất thải và những không gian hạn chế là nơi tiềm ẩn nguy cơ khí độc. Nếu người lao động không được đào tạo, trang bị đầy đủ và tuân thủ quy trình, việc tiếp cận các khu vực này có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng.

Bà Nguyễn Thị Minh Huệ, Trưởng Phòng Môi trường, Sở Nông nghiệp và Môi trường Thanh Hóa cho biết: “Qua kiểm tra thực tế, hiện vẫn còn một số trang trại chưa có cán bộ chuyên trách để tham mưu cho các chủ trang trại thực hiện các nội dung quy định của pháp luật về môi trường và quy trình vận hành chất thải, khí thải. Do vậy, qua quá trình lấy mẫu nhiều trang trại vẫn vượt quy chuẩn, vì cán bộ môi trường chưa nắm rõ các quy trình xử lý chất thải, nhất là các trang trại quy mô hộ gia đình”.

Nhìn từ những vấn đề trên, khoảng trống đáng chú ý không chỉ nằm ở hệ thống xử lý chất thải, thiết bị bảo hộ hay quy trình kỹ thuật mà còn nằm ở năng lực quản trị. Một số trang trại chưa theo kịp tốc độ mở rộng quy mô và ứng dụng công nghệ. Một số chủ cơ sở chưa nghiêm túc thực hiện các quy định; người lao động còn chủ quan, bất cẩn; hệ thống quản trị an toàn chưa đồng bộ từ nhận diện rủi ro, chuẩn hóa quy trình đến đào tạo và kiểm soát việc tuân thủ.

Theo đại diện trang trại chăn nuôi lợn giống và thương phẩm ứng dụng công nghệ cao DABACO của Công ty TNHH DABACO Thanh Hóa, xã Thạch Quảng, sau sự cố đáng tiếc xảy ra, công ty đã rà soát, đánh giá lại toàn bộ quy trình, thiết bị có nguy cơ mất an toàn trong quá trình vận hành. Đồng thời, tăng cường kiểm tra, giám sát tại các khâu sản xuất, nhất là hệ thống xử lý chất thải. Công ty đã lắp đặt camera giám sát hệ thống xả thải, bổ sung các thiết bị cảnh báo và tăng tần suất kiểm tra, vận hành, bảo dưỡng các công trình xử lý môi trường. Chủ động giảm quy mô đàn vật nuôi, điều chỉnh mật độ chăn nuôi phù hợp, giảm áp lực cho hệ thống xử lý môi trường, tạo điều kiện để doanh nghiệp rà soát, hoàn thiện quy trình quản lý, bảo đảm hoạt động chăn nuôi an toàn, ổn định.

Những vụ việc đã xảy ra cho thấy, phía sau tốc độ mở rộng của chăn nuôi quy mô lớn vẫn còn những khoảng trống trong kiểm soát môi trường, phòng dịch và an toàn lao động. Lấp đầy những khoảng trống ấy không thể chỉ bằng các đợt kiểm tra, xử phạt sau vi phạm, mà cần bắt đầu từ cách doanh nghiệp tổ chức sản xuất và cách cơ quan quản lý giám sát ngay từ cơ sở. Đây cũng là yêu cầu đặt ra cho ngành nông nghiệp và môi trường trong quá trình phát triển chăn nuôi theo hướng hiện đại.

Hải Đăng

(Còn nữa)