Những kịch bản và triển vọng ngoại giao chấm dứt xung đột Trung Đông

Ba ngày từ sau khi Mỹ-Israel mở chiến dịch quân sự chống Iran, tình hình căng thẳng chưa hạ nhiệt và xung đột đang có dấu hiệu lan rộng. Theo tạp chí The Atlantic, sức mạnh quân sự cùng ưu thế công nghệ, tình báo Mỹ - Israel đã được thể hiện rõ. Tuy nhiên, khác với những thiệt hại có thể thống kê, thứ khiến cộng đồng quốc tế lo ngại lúc này là một tương lai bất định đối với Iran và việc chiến dịch chung của Mỹ - Israel sẽ kết thúc ra sao, ở thời điểm nào.

Người dân và lực lượng cứu hộ tìm kiếm nạn nhân bên dưới một tòa nhà bị đổ sụp ở Iran trong lúc Mỹ-Israel tấn công. Ảnh: Reuters

Có 3 kịch bản đang được giới quan sát đề cập nhiều nhất. Trong kịch bản thứ nhất, Mỹ và Israel tiếp tục phối hợp tấn công cường độ cao và sẽ kết thúc chiến dịch khi đạt mục tiêu mà hai nước này nêu ra là xóa bỏ chương trình hạt nhân, tên lửa và thay đổi chính quyền ở Tehran.

Theo New York Times, việc lãnh tụ tinh thần tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng vì hỏa lực Mỹ-Israel được coi là bước ngoặt. Tuy nhiên, không có dấu hiệu nào cho thấy sự ra đi của ông Khamenei sẽ thay đổi hoàn toàn cấu trúc chính trị ở Iran. Ngày 1/3 vừa qua, Iran đã thành lập hội đồng lâm thời theo luật định để điều hành đất nước, trong khi chờ Hội đồng Chuyên gia gồm 88 giáo sĩ cấp cao bầu lãnh tụ mới “trong thời gian sớm nhất có thể”.

Các chuyên gia Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) nhận định: "Ở Iran, Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) mới chính là yếu tố then chốt". Hiện chưa có dấu hiệu IRGC ngừng chiến đấu.

Tính đến ngày 3/3, Mỹ và Israel đã thực hiện hàng ngàn đợt không kích vào Iran. Tuy nhiên, IRGC vẫn đang phản kháng dữ dội, phóng tên lửa và máy bay không người lái vào nhiều mục tiêu Israel và cơ sở quân sự của Mỹ ở Trung Đông, gây ra thiệt hại lớn.

Thị trường dầu mỏ tòa cầu chịu tác động mạnh từ tình hình Trung Đông. Ảnh: Reuters

Từ Tehran, ông Ali Larijani, thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran và được xem là nhà lãnh đạo thực quyền ở hậu trường trong giai đoạn này, đã nhấn mạnh "người Iran vẫn đứng vững và bảo vệ đất nước" ngay cả khi từng đối mặt với những thách thức lớn hơn hiện tại. Ông Larijani cũng bác bỏ khả năng tham gia các cuộc đàm phán với Mỹ.

Nếu kịch bản thứ nhất không xảy ra, kịch bản thứ hai đáng lo ngại hơn có thể xuất hiện. Khi đó, xung đột sẽ lan rộng hơn ra các nước khác ở vùng Trung Đông và tiếp đó là khả năng Mỹ triển khai lực lượng mặt đất tới Iran, vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro.

Trong cuộc phỏng vấn với báo Anh hôm 1/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết chiến dịch của Mỹ-Israel có thể kéo dài 4 tuần. Tuy nhiên, việc Iran phản kháng dữ dội khiến Mỹ có những điều chỉnh về tuyên bố. Ngày 3/3, Tổng thống Trump xác nhận không còn đặt thời hạn cho chiến dịch nhắm vào Iran nữa. Ông cũng không loại trừ khả năng triển khai lực lượng mặt đất tới Iran.

Tầm bắn của tên lửa tầm ngắn và tầm trung của Iran. Đồ họa: NYTimes

Về nguy cơ xung đột lan rộng ở Trung Đông, giới quan sát nhận thấy đã có những dấu hiệu xung đột lan sang Lebanon khi nhóm Hezbollah tuyên bố phóng hỏa lực về phía Israel. Ngày 2/3, Israel xác nhận sẽ tăng cường mặt trận ở Lebanon chống Hezbollah. "Chúng ta phải chuẩn bị cho nhiều ngày giao tranh, thậm chí là rất nhiều ngày", Tổng tham mưu trưởng Eyal Zamir của Israel phát biểu.

Bên cạnh đó, Iran những ngày qua dường như hi vọng rằng bằng cách nhắm vào các mục tiêu có chọn lọc liên quan đến Mỹ-Israel ở vùng Vịnh, vốn có ảnh hưởng đối với chính quyền Tổng thống Donald Trump, họ có thể gây sức ép để Mỹ và Israel phải nhanh chóng xuống thang xung đột.

Trái ngược với toan tính đó, các nước Bahrain, Jordan, Kuwait, Qatar, Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) ra tuyên bố chung lên án cuộc tấn công bằng tên lửa và UAV của Iran nhằm vào các nước láng giềng. Một số nước, bao gồm Arab Saudi, cân nhắc có động thái trả đũa Iran. Nếu các hành động tấn công qua lại không nhanh chóng được kiềm chế, có nguy cơ các nước vùng Vịnh bị lôi vào xung đột giữa Mỹ-Israel và Iran.

Khói đen bốc lên từ khu vực được cho là có căn cứ quân sự của Mỹ ở Doha (Qatar) giữa lúc xung đột giữa Mỹ-Israel và Iran leo thang. Ảnh: NYTimes

Từ châu Âu, theo một tuyên bố chung của ba nước Anh, Pháp, Đức, các nước này đã yêu cầu Iran dừng tập kích vào các quốc gia Trung Đông không tham gia vào cuộc xung đột. Thủ tướng Anh Keir Starmer nói rằng London sẽ không tham gia tấn công "ngay bây giờ" nhưng sẵn sàng cho phép Washington sử dụng các căn cứ của Anh.

Cuối cùng, ở kịch bản thứ ba và cũng là kịch bản được kì vọng, đó là sau một vài đợt tấn công, cả hai bên nhận thấy có thể quay lại bàn đàm phán, thậm chí quay về đúng thỏa thuận từ các cuộc đàm phán gần đây nhất. Khi đó, mỗi bên đều có thể tự tuyên bố chiến thắng theo cách riêng: Tổng thống Trump tuyên bố chiến dịch thành công, còn phía Iran khẳng định đã đánh trả hiệu quả.

Dẫu vậy, viễn cảnh này đòi hỏi một cường quốc có uy tín đủ lớn và tiếng nói đủ ảnh hưởng với các bên xung đột nhằm thu xếp một lệnh ngừng bắn tạm thời, bởi lòng tin giữa Washington và Tehran hiện đã sụp đổ hoàn toàn.

Trong diễn biến tích cực hiếm hoi, đã xuất hiện những ý kiến từ các nhà lãnh đạo sẵn sàng tham gia hạ nhiệt xung đột, giúp các bên tìm kiếm giải pháp chính trị-ngoại giao.

Thông tấn Nga RiaNovosti đưa tin, Tổng thống Nga Vladimir Putin trong ngày 2/3 đã có cuộc điện đàm quan trọng với một loạt nhà lãnh đạo các nước vùng Vịnh, gồm Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman Al Saud; Tổng thống Các tiểu Vương quốc Arab Thống nhất (UAE) Mohammed Al Nahyan; Quốc vương Bahrain Hamad bin Isa Al Khalifa; Quốc vương Qatar Tamim bin Hamad Al Thani nhằm xoa dịu các nước này và ngỏ ý sẵn sàng hỗ trợ hạ nhiệt căng thẳng.

Tính đến ngày 3/3, xung đột Trung Đông đã khiến hàng trăm người thiệt mạng ở Iran, Israel và một số quốc gia lân cận. Ảnh: NYTimes

Các nhà lãnh đạo vùng Vịnh đã đề cao vai trò của Nga. Trong đó, Thái tử Arab Saudi tin tưởng Nga có thể đóng vai trò tích cực giúp ổn định tình hình trở lại nhờ mối quan hệ hữu nghị giữa Moskva với Iran cũng như các quốc gia khác ở vùng Vịnh.

Từ New Delhi, trong cuộc họp báo chung với Thủ tướng Canada Mark Carney, Thủ tướng Ấn Độ Narendra Modi nêu rõ: "Ấn Độ luôn hướng tới hòa bình và ổn định". Ông khẳng định Ấn Độ ủng hộ giải quyết tranh chấp "thông qua đối thoại và ngoại giao". Trong những giờ qua, ông đã điện đàm với Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, Thái tử Arab Saudi Mohammed bin Salman và Quốc vương Bahrain Hamad bin Isa Al Khalifa để thảo luận về tình hình căng thẳng ở Trung Đông.

Theo Tân Hoa xã, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị ngày 2/3 cũng đã thảo luận với người đồng cấp Iran Abbas Araqchi, Ngoại trưởng Oman Sayyid Badr bin Hamad Al Busaidi và Ngoại trưởng Pháp Jean-Noel Barrot, trong đó kêu gọi ngừng bắn ngay lập tức ở Trung Đông và tăng cường các nỗ lực ngoại giao để ngăn chặn tình hình leo thang hơn nữa.

Phùng Nguyễn