Những lỗ hổng trong 'cơn sốt' thanh toán số

Tuy nhiên, sự dịch chuyển từ hạ tầng vật lý sang môi trường số cũng đặt ra những thách thức chưa từng có về an ninh mạng, buộc ngành tài chính phải giải bài toán cân bằng giữa tiện ích và lòng tin.

Sự thoái trào của ATM và "kỷ nguyên" QR Code

Báo cáo mới nhất từ Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho thấy một làn sóng chuyển dịch mạnh mẽ trong thói quen của người tiêu dùng. Trong 4 tháng đầu năm 2026, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt đã tăng hơn 36% về số lượng. Trong đó, thanh toán qua Internet và điện thoại di động tiếp tục duy trì đà tăng trưởng ấn tượng.

Người dân sẽ không sử dụng thanh toán số nếu không cảm thấy an toàn, trong bối cảnh lừa đảo công nghệ cao và deepfake ngày càng tinh vi.

Đáng chú ý, phương thức thanh toán qua mã QR đang khẳng định ưu thế khi giá trị giao dịch tăng vọt tới 46,32%. Con số này chứng minh QR Code không còn chỉ dành cho các chi tiêu nhỏ lẻ hằng ngày mà đã trở thành công cụ thanh toán cho các khoản giá trị cao.

Ngược lại, vai trò của các thiết bị vật lý đang mờ nhạt dần khi số lượng và giao dịch qua ATM liên tục sụt giảm. Thị trường hiện chỉ còn khoảng 20.660 máy ATM và số lượng thiết bị POS cũng ghi nhận mức giảm nhẹ. Điều này phản ánh sự chuyển đổi triệt để từ hạ tầng vật lý sang các ứng dụng ngân hàng và kết nối dữ liệu số.

Điển hình, tại TP.HCM, trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước, thanh toán thông minh đang trở thành đòn bẩy để mở rộng thị trường và tăng sức mua. Với hơn 700.000 doanh nghiệp và hộ kinh doanh, việc số hóa giao dịch giúp minh bạch hóa dữ liệu và nâng cao năng lực quản trị. Đặc biệt, du lịch TP.HCM đã ghi nhận sự bùng nổ trong năm 2025 với doanh thu hơn 278.000 tỷ đồng nhờ hệ sinh thái thanh toán thuận tiện cho cả khách nội địa và quốc tế.

Đại diện UBND TP.HCM nhận định dữ liệu giao dịch số không chỉ giúp giảm chi phí xã hội mà còn hỗ trợ công tác quản lý thuế, hướng tới mục tiêu thu ngân sách kỷ lục 1 triệu tỷ đồng vào năm 2026.

Tại Hội thảo Thanh toán thông minh tổ chức cuối tuần qua, Phó Thủ tướng Nguyễn Văn Thắng khẳng định thanh toán không dùng tiền mặt là mắt xích quan trọng thúc đẩy tài chính số.

Đến cuối năm 2025, tỷ lệ người dân từ 15 tuổi trở lên có tài khoản ngân hàng đã đạt gần 89% và giá trị thanh toán không dùng tiền mặt gấp 28 lần GDP. Chính phủ đặt mục tiêu đến năm 2030, con số này sẽ đạt 95% dân số và giá trị giao dịch gấp 30 lần GDP.

Những "lỗ hổng" cần nhìn thẳng

Tuy nhiên, tốc độ phát triển công nghệ càng nhanh thì áp lực về quản trị rủi ro và an ninh mạng càng lớn. Đặc biệt, trong lĩnh vực tài chính - ngân hàng, nguy cơ ngày càng rõ nét khi các hình thức tấn công đang chuyển mạnh sang khai thác dữ liệu và giả mạo danh tính trên môi trường số.

Dù đạt được những bước tiến dài, Phó Thủ tướng cũng thẳng thắn chỉ ra các lỗ hổng trong hạ tầng thanh toán số. Đó là khoảng cách số giữa thành thị và nông thôn khi một bộ phận người cao tuổi và người thu nhập thấp còn e ngại công nghệ mới.

Đặc biệt, an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân vẫn là thách thức lớn khi tội phạm công nghệ cao ngày càng tinh vi. Lãnh đạo Chính phủ nhấn mạnh hạ tầng cần phải nâng cao tính bảo mật và khả năng liên thông để đảm bảo sự phát triển bền vững.

NHNN cũng thừa nhận sự bùng nổ của thanh toán số luôn song hành với rủi ro gian lận. Hệ thống SIMO của NHNN đã trở thành "chốt chặn" hiệu quả khi hỗ trợ cảnh báo cho hơn 4,4 triệu lượt khách hàng tính đến hết tháng 5/2026. Nhờ sự can thiệp kịp thời này, hơn 1,5 triệu lượt khách hàng đã tạm dừng giao dịch, giúp bảo vệ số tiền lên tới hơn 5.000 tỷ đồng.

Tuy nhiên, áp lực quản trị rủi ro ngày càng lớn khi các cuộc tấn công ứng dụng AI và Deepfake gia tăng nhanh về quy mô. Đại diện Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam dẫn chứng Báo cáo Rủi ro An ninh mạng khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Visa công bố tháng 4/2026 cho thấy các cuộc tấn công ứng dụng AI đang gia tăng nhanh cả về quy mô lẫn mức độ tinh vi. Trong khi đó, hệ sinh thái tài chính số ngày càng mở rộng khiến rủi ro trở nên phức tạp hơn.

Cùng với đó, Báo cáo Triển vọng An ninh mạng Toàn cầu năm 2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới chỉ ra rằng 65% tổ chức lớn hiện coi lỗ hổng của bên thứ ba và chuỗi cung ứng là thách thức hàng đầu đối với khả năng phục hồi an ninh mạng.

Trước thực trạng này, ông Sharad Jain, Gíam đốc Quốc gia Việt Nam, Campuchia và Lào của Mastercard, cho rằng bảo mật không thể là lớp bảo vệ bổ sung sau cùng mà phải được thiết kế ngay từ nền tảng giao dịch thông qua các công nghệ như AI, tokenization hay xác thực thông minh.

Dưới góc độ của cơ quan quản lý, ông Lê Anh Dũng, Phó Vụ trưởng Vụ Thanh toán, NHNN, nhấn mạnh quan điểm cốt lõi trong giai đoạn tới là đổi mới phải đi cùng niềm tin. Việc ứng dụng các công nghệ hiện đại như AI hay Blockchain cần được thực hiện một cách có trách nhiệm.

Việt Nam đang chủ động xây dựng hành lang pháp lý và kết nối thanh toán xuyên biên giới với các nước ASEAN, tạo điều kiện để hội nhập sâu hơn vào dòng chảy tài chính quốc tế nhưng vẫn đảm bảo sự cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và kiểm soát rủi ro.

Theo đại diện NHNN, trong môi trường số, người dân không chỉ cần được cung cấp dịch vụ thuận tiện mà còn phải có khả năng nhận diện rủi ro, bảo vệ dữ liệu cá nhân và phòng tránh lừa đảo.

"Điều quan trọng nhất hiện nay là duy trì được sự cân bằng giữa đổi mới sáng tạo và quản lý rủi ro. Nếu quá thận trọng, Việt Nam có thể bỏ lỡ cơ hội bứt phá trong nền kinh tế số. Nhưng nếu chạy theo công nghệ mà thiếu cơ chế kiểm soát, hệ thống tài chính có thể đối mặt với nhiều rủi ro khó lường", ông Dũng nhấn mạnh.