Những người gìn giữ di sản văn hóa trong đời sống đương đại

Đội chèo làng Đặng duy trì sinh hoạt thường xuyên nhằm gìn giữ những làn điệu chèo truyền thống.

Trong bài thơ Mưa xuân của nhà thơ Nguyễn Bính có câu: “Bữa ấy mưa xuân phơi phới bay/Hoa xoan lớp lớp rụng vơi đầy/Hội chèo làng Đặng đi ngang ngõ/Mẹ bảo: thôn Đoài hát tối nay…”.

“Làng Đặng” trong câu thơ chính là làng Đặng Xá, xã Mỹ Hưng, huyện Mỹ Lộc, tỉnh Nam Định trước đây (nay thuộc tổ dân phố Thượng Điền, phường Mỹ Lộc, tỉnh Ninh Bình) - nơi có chiếu chèo vang bóng một thời. Hiện nay, dù lớp nghệ nhân năm xưa đều đã ở tuổi xưa nay hiếm, nhưng nơi đây vẫn gìn giữ được nếp sinh hoạt của gánh chèo truyền thống.

Những thành viên cao tuổi của Đội chèo làng Đặng là lực lượng nòng cốt trong việc gìn giữ và trao truyền các làn điệu chèo cổ.

Ở tuổi ngoài 80, bà Đặng Thị Thẩm vẫn dành trọn tình yêu cho nghệ thuật chèo và là một trong những người đang bền bỉ gìn giữ, trao truyền những làn điệu chèo cổ cho thế hệ sau. Nhớ lại những năm tháng gắn bó với chèo, bà Thẩm chia sẻ: "Tôi cũng chẳng biết chèo có từ bao giờ, chỉ biết vùng Mỹ Lộc xưa có ba làng chèo nổi tiếng là Đặng Xá, Quang Sán và Nhân Nhuế, trong đó, chèo làng Đặng được biết đến rộng rãi hơn cả. Từ khi mới 5-6 tuổi, tôi đã theo mẹ ra sân đình xem và hát chèo. Đến năm 16 tuổi, tôi được đảm nhận vai Thị Màu - một trong những vai diễn khó, đòi hỏi người diễn phải thể hiện được sự duyên dáng và giàu cảm xúc."

Gánh chèo làng Đặng bởi phần lớn thành viên đều mang họ Đặng. Trong giai đoạn 1968-1974, gánh chèo phát triển sôi nổi với khoảng 30 thành viên đã đi biểu diễn ở nhiều địa phương, mang lời ca, tiếng hát phục vụ nhân dân. Những vở chèo cổ như Lưu Bình - Dương Lễ, Quan Âm Thị Kính... được dàn dựng, biểu diễn rộng khắp, cổ vũ tinh thần lao động, sản xuất, động viên quân và dân vượt qua khó khăn.

Thế nhưng, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, số người gắn bó với chèo ngày một ít đi. Gánh chèo làng Đặng giờ chỉ còn lại một đội chèo gồm những thành viên cao tuổi và trung niên vẫn tâm huyết, bền bỉ gìn giữ nghệ thuật truyền thống của quê hương. Những lúc nông nhàn hay trước mỗi dịp hội làng, sự kiện văn hóa của địa phương, các thành viên lại cùng nhau luyện tập, trau chuốt từng lời ca, tiếng hát, điệu múa để mang đến những tiết mục đặc sắc phục vụ nhân dân.

Những điệu chèo cổ vẫn được đội chèo làng Đặng gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Bà Trần Thị Thúy, phụ trách đội chèo làng Đặng cho biết: “Cùng với việc duy trì tập luyện và biểu diễn thường xuyên, các thành viên của đội cũng chú trọng truyền dạy hát chèo cho thế hệ trẻ. Được sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền địa phương, chúng tôi đã tích cực phối hợp cùng các trường học trên địa bàn tổ chức các lớp dạy hát chèo cho học sinh góp phần gìn giữ, lan tỏa tiếp nối mạch nguồn chèo làng Đặng cho thế hệ trẻ”.

Một điểm chung của các câu lạc bộ (CLB) văn hóa, văn nghệ ở cơ sở trên địa bàn tỉnh là đều được hình thành từ những hạt nhân tiêu biểu yêu nghệ thuật truyền thống ở các làng quê. Họ là những nông dân, công nhân không chuyên nhưng lại đam mê với nhịp chèo, điệu xẩm, hát văn,…

Không phải là vùng đất có truyền thống chèo lâu đời, nhưng tại xã miền núi Nho Quan, tình yêu với nghệ thuật chèo vẫn được người dân nơi đây gìn giữ, vun đắp. Nổi bật là CLB đàn và hát chèo, dân ca xã Nho Quan được thành lập từ năm 2010, do ông Nguyễn Trung Khánh (sinh năm 1960, thôn Đồng Phong), một người nông dân đam mê với nghệ thuật chèo đã vận động những người cùng sở thích thành lập CLB để cùng luyện tập, truyền dạy và lan tỏa những làn điệu chèo tới bà con trong xã. Từ vỏn vẹn 4 thành viên ban đầu, đến nay, CLB đã phát triển lên 20 thành viên. Các thành viên của CLB đều có thể biểu diễn khoảng 20 làn điệu chèo cổ, cùng nhiều làn điệu chèo hiện đại.

Các thành viên CLB đàn và hát chèo, dân ca xã Nho Quan tích cực tập luyện chuẩn bị cho chương trình văn nghệ kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7).

Hơn 15 năm duy trì hoạt động, từ một sân chơi tự phát, CLB đến nay hoạt động khá quy củ. Đều đặn mỗi tối, các thành viên tập trung tại sân nhà ông Nguyễn Trung Khánh để cùng nhau luyện tập, trau chuốt từng lời ca, tiếng hát để thể hiện “tròn trịa” nhất những làn điệu chèo truyền thống.

CLB đàn và hát chèo, dân ca xã Nho Quan tập luyện vở mới.

Không chỉ duy trì sinh hoạt nội bộ, CLB còn thường xuyên được mời giao lưu, biểu diễn tại nhiều địa phương, các lễ hội, các kỳ liên hoan, hội diễn nghệ thuật quần chúng và giành nhiều thành tích ấn tượng: Đạt 1 giải A, 2 giải B tại Liên hoan các CLB chèo không chuyên tỉnh Ninh Bình năm 2018; Giải B tại liên hoan các CLB nghệ thuật truyền thống không chuyên tỉnh Ninh Bình năm 2020…

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có hơn 1.000 CLB văn hóa, văn nghệ ở cơ sở. Mặc dù, còn gặp không ít khó khăn khi lực lượng nòng cốt của nhiều CLB đã cao tuổi, lớp kế cận còn hạn chế, kinh phí hoạt động còn eo hẹp, nhưng CLB vẫn nỗ lực duy trì hoạt động, bảo tồn, phát huy các loại hình nghệ thuật truyền thống.

Để tiếp thêm “năng lượng” cho phong trào văn hóa, văn nghệ quần chúng, nâng cao chất lượng hoạt động của các CLB ở cơ sở, thời gian qua, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh đã chỉ đạo Trung tâm Văn hóa tỉnh tổ chức nhiều lớp tập huấn, bồi dưỡng hát chèo, hát xẩm, hát văn tại các xã, phường trên địa bàn.

Từ khi sáp nhập đơn vị hành chính, Trung tâm Văn hóa tỉnh đã tổ chức 9 lớp tập huấn tại các xã, phường: Thanh Bình, Tam Điệp, Trung Sơn, Yên Sơn, Chất Bình, Gia Trấn, Phù Vân, Hà Nam, Giao Phúc và Yên Mô, thu hút hơn 400 học viên là cán bộ văn hóa cơ sở, thành viên các CLB văn nghệ, hạt nhân văn nghệ quần chúng, giáo viên, học sinh và những người yêu thích nghệ thuật truyền thống.

Tiết học thực hành hát xẩm trong chương trình tập huấn

Tại các lớp tập huấn, học viên được các Nghệ sĩ Nhân dân, Nghệ sĩ Ưu tú, nghệ nhân và giảng viên giàu kinh nghiệm trực tiếp truyền dạy các làn điệu chèo, hát văn, hát xẩm; hướng dẫn kỹ năng dàn dựng chương trình, biên đạo tiết mục múa, tập luyện “Vũ điệu kết đoàn”, các kỹ năng tổ chức hoạt động, văn hóa văn nghệ quần chúng phục vụ nhiệm vụ chính trị tại địa phương và phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của Nhân dân.

Bà Lê Thị Thỏa, thành viên CLB dân ca Tín Vỹ Vọng, xã Thanh Bình cho biết: "Trước đây, chúng tôi chủ yếu tự tìm hiểu các làn điệu chèo, hát văn, hát xẩm qua mạng xã hội rồi tự tập luyện. Sau khi tham gia lớp bồi dưỡng, tôi cùng các thành viên được trực tiếp hướng dẫn kỹ thuật hát, múa, biểu diễn; nâng cao kỹ năng, tự tin hơn trong việc thể hiện những làn điệu quen thuộc như: Chúc cẩm hồi vân, Đào liễu, Chinh phụ…”.

Bế mạc lớp tập huấn, bồi dưỡng hát chèo, hát văn, hát xẩm tại xã Thanh Bình.

Thông qua các lớp bồi dưỡng, nhiều hạt nhân văn nghệ ở cơ sở được nâng cao kiến thức, kỹ năng, trở thành lực lượng nòng cốt trong việc duy trì hoạt động của các CLB và truyền dạy các loại hình nghệ thuật truyền thống tại địa phương, là dịp khơi dậy niềm tự hào, ý thức trách nhiệm của người dân trong gìn giữ, phát huy di sản văn hóa, góp phần đưa phong trào văn hóa, văn nghệ quần chúng ngày càng phát triển.

Thời gian tới, Sở Văn hóa và Thể thao sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương mở rộng các lớp tập huấn, truyền dạy nghệ thuật truyền thống, tăng cường hỗ trợ hoạt động của các CLB văn hóa, văn nghệ; tổ chức các chương trình giao lưu, hội diễn, liên hoan, tạo môi trường để các nghệ nhân, diễn viên không chuyên giao lưu, học hỏi và chia sẻ kinh nghiệm.

Từ sự tâm huyết của những người yêu nghệ thuật truyền thống ở các làng quê đến sự đồng hành của các cấp, các ngành, những làn điệu quê hương đã và đang từng bước được gìn giữ, trao truyền trong hành trình bảo tồn di sản, bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc trong đời sống hôm nay.