Những người Việt ở Thung lũng Silicon góp phần định hình tương lai của AI

Sự kiện Tiến sĩ Phạm Hy Hiếu rời OpenAI vì kiệt sức thu hút sự chú ý của cộng đồng công nghệ Việt Nam. Câu chuyện của ông không chỉ phản ánh áp lực khắc nghiệt bên trong các công ty AI (trí tuệ nhân tạo) hàng đầu thế giới, mà còn mở ra một câu hỏi rộng hơn: Những người Việt ở Thung lũng Silicon đã và đang đóng vai trò gì trong cuộc đua AI toàn cầu?

Trong hơn hai thập kỷ qua, người Việt đã dần trở thành lực lượng quan trọng tại các hãng công nghệ lớn và startup AI tiên phong. Không chỉ làm việc ở vị trí kỹ sư, một số người còn giữ vai trò lãnh đạo nghiên cứu, trực tiếp góp phần xây dựng những công nghệ AI đang định hình tương lai của thế giới.

Tiến sĩ Lê Viết Quốc: Nhà khoa học Việt đứng ở đỉnh cao AI toàn cầu

Tiến sĩ Lê Viết Quốc là một trong những nhà khoa học Việt Nam có ảnh hưởng lớn trên thế giới AI hiện nay. Sinh năm 1982 tại Thừa Thiên Huế, Lê Viết Quốc nổi bật từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường nhờ năng khiếu toán học. Sau khi tốt nghiệp xuất sắc tại trường Quốc Học Huế, ông giành học bổng sang Úc và hoàn thành bằng cử nhân hạng ưu ngành Khoa học máy tính tại Đại học Quốc gia Úc (ANU). Con đường nghiên cứu tiếp tục mở ra khi Lê Viết Quốc nhận được chương trình tiến sĩ của Đại học Stanford (Mỹ), làm việc dưới sự hướng dẫn từ Giáo sư Andrew Ng.

Andrew Ng (sinh năm 1976) là nhà khoa học AI hàng đầu thế giới, đồng sáng lập nền tảng học trực tuyến Coursera, có bằng tiến sĩ tại Đại học California – Berkeley và từng giữ chức Giám đốc Khoa học của Baidu.

Năm 2011, Lê Viết Quốc cùng Andrew Ng, Jeff Dean và Greg Corrado sáng lập Google Brain, nhóm nghiên cứu đặt nền móng cho làn sóng học máy hiện đại. Tháng 4.2023, gã khổng lồ công nghệ Mỹ quyết định hợp nhất Google Brain với DeepMind để tạo thành một đơn vị AI thống nhất có tên Google DeepMind.

Tại Google DeepMind, Lê Viết Quốc giữ danh hiệu Google Fellow – cấp bậc kỹ thuật cao nhất tại công ty, chỉ dành cho một số rất ít nhà khoa học có đóng góp đặc biệt quan trọng.

Những công trình của Lê Viết Quốc có ảnh hưởng sâu rộng đến ngành công nghiệp AI. Ông là một trong những người tiên phong trong việc phát triển công nghệ dịch máy neural, giúp Google Translate chuyển từ hệ thống dịch dựa trên quy tắc sang hệ thống sử dụng mạng nơ-ron sâu. Công nghệ này giúp cải thiện đáng kể độ chính xác và tự nhiên của bản dịch Google Translate, hiện được sử dụng bởi hàng tỉ người trên thế giới.

Ngoài ra, Lê Viết Quốc cũng góp phần phát triển mô hình seq2seq, kiến trúc học sâu nền tảng cho chatbot, trợ lý ảo và các mô hình ngôn ngữ lớn hiện nay. Seq2seq cho phép AI hiểu và tạo ra ngôn ngữ tự nhiên một cách linh hoạt, mở đường cho sự ra đời của chatbot và trợ lý giọng nói thông minh.

Một đóng góp quan trọng khác của ông là Neural Architecture Search, công nghệ cho phép AI tự thiết kế cấu trúc của chính nó. Điều này giúp tăng tốc quá trình phát triển AI và tạo ra các mô hình hiệu quả hơn so với thiết kế thủ công của con người.

Nhờ những thành tích đó, Lê Viết Quốc từng được trang MIT Technology Review vinh danh trong danh sách các nhà sáng tạo dưới 35 tuổi xuất sắc nhất thế giới vào năm 2014.

Trong vai trò lãnh đạo tại Google DeepMind, ông tiếp tục dẫn dắt nghiên cứu về các mô hình AI có khả năng lý luận và học hỏi đa nhiệm, gồm cả Gemini, hướng tới mục tiêu AGI.

Năm ngoái, tên tuổi Lê Viết Quốc xuất hiện trong các bài báo quốc tế khi mô hình AI mà ông tham gia phát triển đạt thành tích tương đương HCV tại Cuộc thi Lập trình Quốc tế (ICPC) hồi tháng 9. Lê Viết Quốc gọi đó “là khoảnh khắc lịch sử tiến tới AGI”. AGI được xem là siêu AI có khả năng ngang bằng hoặc vượt trội con người - mục tiêu mà các nhà nghiên cứu hướng đến trong nhiều thập kỷ.

ICPC là giải đấu lập trình danh giá nhất trên thế giới. Những người nổi tiếng từng tham gia ICPC có Sergey Brin (đồng sáng lập Google) và Jakub Pachocki (nhà khoa học trưởng của OpenAI).

Không chỉ dừng lại ở thành tựu nghiên cứu, Lê Viết Quốc còn quan tâm thúc đẩy phát triển AI tại quê hương. Ông từng tham gia tư vấn cho các sáng kiến như AI for Vietnam, mong muốn góp phần xây dựng hệ sinh thái nhân tài và công nghệ tại Việt Nam, đưa đất nước bắt kịp xu hướng AI đang bùng nổ.

Con đường Lê Viết Quốc đi, từ Thừa Thiên Huế đến Thung lũng Silicon, rồi thăng hoa tại Google DeepMind, không chỉ là câu chuyện về thành công cá nhân, mà còn là nguồn cảm hứng cho những ai đang ấp ủ ước mơ chinh phục khoa học và công nghệ.

Tiến sĩ Lương Minh Thắng đứng sau những hệ thống AI giải toán cấp Olympic của Google

Một nhà khoa học người Việt khác nổi bật tại Google DeepMind là Tiến sĩ Lương Minh Thắng. Ông đang giữ vị trí nhà khoa học nghiên cứu cấp cao và lãnh đạo kỹ thuật tại phòng thí nghiệm AI hàng đầu này. Sau khi nhận bằng tiến sĩ khoa học máy tính tại Đại học Stanford năm 2016, Lương Minh Thắng gia nhập Google và nhanh chóng trở thành một trong những chuyên gia quan trọng trong việc phát triển các hệ thống AI tiên tiến nhất của hãng.

Vai trò của ông không chỉ giới hạn ở nghiên cứu lý thuyết. Nhiều năm qua, Lương Minh Thắng đã tham gia trực tiếp vào việc xây dựng các nền tảng AI cốt lõi, gồm công nghệ dịch máy, chatbot và các hệ thống AI có khả năng hiểu và suy luận ngôn ngữ. Ông là một trong những người đồng sáng lập dự án chatbot Meena - hệ thống hội thoại được Google công bố năm 2020 và sau này trở thành nền tảng cho các sản phẩm như LaMDA, Bard và hiện là Gemini, dòng mô hình AI chủ lực của Google trong cuộc cạnh tranh với các đối thủ.

Thế nhưng, dự án khiến tên tuổi của Lương Minh Thắng được biết đến rộng rãi nhất là AlphaGeometry - hệ thống AI có khả năng giải các bài toán hình học ở cấp độ Olympic Toán quốc tế. Đây là một lĩnh vực cực kỳ khó với AI, bởi không chỉ đòi hỏi khả năng tính toán mà còn yêu cầu tư duy logic trừu tượng và khả năng suy luận nhiều bước, vốn là thế mạnh truyền thống của con người.

AlphaGeometry được phát triển bởi một nhóm các nhà khoa học, trong đó Lương Minh Thắng là thành viên chủ chốt cùng với các chuyên gia khác như Lê Viết Quốc và Trịnh Hoàng Triều. Hệ thống này đã đạt được những kết quả rất ấn tượng: Có thể giải 25 trong số 30 bài toán hình học Olympic quốc tế được đưa ra trong giai đoạn 2000 - 2022, tương đương với thành tích của một thí sinh đạt huy chương Olympic.

Sau đó, phiên bản AlphaGeometry 2 tiếp tục đạt những bước tiến lớn hơn nữa. Theo nhóm nghiên cứu, hệ thống này có thể giải được số lượng bài toán hình học nhiều hơn cả mức trung bình của các thí sinh đạt HCV Olympic. Nói cách khác, trong một số trường hợp, AI này đã vượt qua khả năng của những học sinh giỏi toán nhất thế giới.

Ý nghĩa của thành tựu này vượt xa việc giải toán đơn thuần. Khả năng giải toán hình học Olympic được xem là một trong những cột mốc quan trọng trong hành trình phát triển AGI.

Hiện Lương Minh Thắng dẫn dắt nhóm nghiên cứu Superhuman Reasoning - chương trình nhằm phát triển các hệ thống AI có khả năng suy luận vượt mức con người trong một số lĩnh vực nhất định. Mục tiêu dài hạn của nhóm là xây dựng các hệ thống có thể hỗ trợ hoặc thậm chí tự động thực hiện các nghiên cứu khoa học, từ toán học, vật lý đến sinh học.

Ngoài công việc tại Google, Lương Minh Thắng còn là đồng sáng lập tổ chức phi lợi nhuận VietAI, sau này phát triển và mở rộng thành New Turing Institute (NTI), nhằm đào tạo và phát triển nhân tài AI tại Đông Nam Á.

Hành trình của Tiến sĩ Lương Minh Thắng mang nhiều ý nghĩa biểu tượng. Ông từng là học sinh chuyên toán tại TP.HCM và được truyền cảm hứng bởi thầy Lê Bá Khánh Trình - người Việt đầu tiên giành HCV Olympic Toán quốc tế. Từ một học sinh yêu toán tại Việt Nam, Lương Minh Thắng đã trở thành một trong những người tạo ra AI có thể giải các bài toán ở chính cấp độ Olympic đó.

Khi cuộc đua AI giữa Google, OpenAI, Meta và Microsoft ngày càng khốc liệt, sự hiện diện của những nhà khoa học như Lương Minh Thắng cho thấy người Việt đang ở tuyến đầu một trong những cuộc cách mạng công nghệ quan trọng nhất lịch sử nhân loại.

Tiến sĩ Bùi Hải Hưng từ Google DeepMind trở về Việt Nam xây dựng VinAI

Không phải tất cả nhà khoa học người Việt sau khi thành công tại Thung lũng Silicon đều chọn ở lại Mỹ. Những năm gần đây, một số chuyên gia đã quyết định trở về Việt Nam để xây dựng nền tảng công nghệ trong nước, với mong muốn đưa nước ta trở thành trung tâm nghiên cứu AI mới của khu vực. Trường hợp tiêu biểu là Tiến sĩ Bùi Hải Hưng.

Tiến sĩ Bùi Hải Hưng sinh năm 1973, từng giành huy chương bạc Olympic Toán quốc tế năm 1989 và nhận bằng tiến sĩ khoa học máy tính tại Đại học Curtin (Úc) khi mới 25 tuổi. Sau đó, ông có một sự nghiệp nghiên cứu kéo dài hàng chục năm tại các trung tâm AI hàng đầu thế giới. Bùi Hải Hưng từng là giảng viên đại học, làm việc gần 10 năm tại Trung tâm AI thuộc Viện Nghiên cứu Stanford (SRI International), nơi ông tham gia các dự án AI quy mô lớn, gồm cả CALO năm 2003. Đây là một trong những dự án AI lớn nhất thời điểm đó và là nền tảng cho sự ra đời của trợ lý ảo Siri sau này.

Sau thời gian làm việc tại SRI International, Bùi Hải Hưng tham gia các phòng nghiên cứu tiên tiến như Adobe Research và Nuance, trước khi gia nhập Google DeepMind. Tại đây, ông làm việc cùng nhiều nhà khoa học hàng đầu, nghiên cứu các công nghệ nền tảng trong lĩnh vực học máy, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và AI hiện đại.

Thời gian làm việc tại Google DeepMind mang lại cho ông cơ hội tiếp cận những công nghệ AI tiên tiến nhất, đồng thời tích lũy kinh nghiệm trong việc xây dựng các hệ thống AI quy mô lớn. Song thay vì tiếp tục phát triển sự nghiệp tại Mỹ, nơi có môi trường nghiên cứu và mức đãi ngộ thuộc hàng tốt nhất thế giới, ông đã quyết định trở về Việt Nam.

Năm 2019, Bùi Hải Hưng trở thành người sáng lập và Giám đốc VinAI Research, viện nghiên cứu AI thuộc tập đoàn Vingroup, với mục tiêu xây dựng một trung tâm AI đẳng cấp quốc tế tại Việt Nam. VinAI tập trung nghiên cứu các lĩnh vực cốt lõi như học sâu, thị giác máy tính, xử lý ngôn ngữ tự nhiên và các hệ thống AI ứng dụng trong thực tế, gồm cả công nghệ hỗ trợ lái xe, nhận diện hình ảnh và trợ lý thông minh.

Dưới sự lãnh đạo của Bùi Hải Hưng, VinAI đã đạt được những bước tiến rất nhanh chóng. Chỉ trong vài năm, VinAI có hàng trăm công trình nghiên cứu được công bố tại các hội nghị AI uy tín như NeurIPS, ICML và CVPR, trở thành đại diện tiêu biểu của Đông Nam Á trong lĩnh vực này.

Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu lý thuyết, VinAI còn phát triển nhiều sản phẩm ứng dụng thực tế. Ví dụ, công nghệ MirrorSense giúp tự động điều chỉnh gương xe dựa trên người lái, hay mô hình ngôn ngữ lớn Phở-trGPT được thiết kế riêng cho tiếng Việt. Những thành tựu này cho thấy Việt Nam hoàn toàn có khả năng phát triển các công nghệ AI tiên tiến, nếu có đội ngũ nhân lực đủ mạnh và môi trường phù hợp.

Thuận Phạm đặt nền móng kỹ thuật giúp Uber trở thành hãng công nghệ vận tải nổi tiếng thế giới

Thuận Phạm (Phạm Quang Thuận) là một trong những người Việt giữ vị trí kỹ thuật cao nhất trong lịch sử Thung lũng Silicon. Ông từng đảm nhiệm vai trò giám đốc công nghệ Uber từ năm 2013 đến 2020 – giai đoạn công ty này phát triển bùng nổ và trở thành một trong những nền tảng công nghệ có ảnh hưởng lớn nhất thế giới. Khi Thuận Phạm gia nhập, Uber mới chỉ hoạt động tại vài chục thành phố với đội ngũ kỹ sư tương đối nhỏ. Dưới sự lãnh đạo của ông, hệ thống kỹ thuật của Uber đã được mở rộng quy mô khổng lồ, giúp công ty xử lý hàng triệu chuyến đi mỗi ngày theo thời gian thực và mở rộng ra hơn 800 thành phố trên toàn cầu.

Vai trò của giám đốc công nghệ tại Uber không chỉ là quản lý kỹ thuật đơn thuần, mà còn chịu trách nhiệm xây dựng toàn bộ nền tảng công nghệ cốt lõi, từ hệ thống điều phối tài xế, tính toán giá cước theo thời gian thực, bản đồ, cho đến hạ tầng dữ liệu và AI giúp tối ưu hóa hoạt động. Những hệ thống này phải xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ và đảm bảo độ ổn định gần như tuyệt đối, bởi chỉ cần một lỗi nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến hàng triệu người dùng trên toàn thế giới. Có thể nói Thuận Phạm là một trong những người đặt nền móng kỹ thuật giúp Uber trở thành hãng công nghệ vận tải nổi tiếng thế giới.

Thuận Phạm sinh ra tại Việt Nam và sang Mỹ định cư khi còn nhỏ trong hoàn cảnh rất khó khăn. Ông sau đó theo học ngành kỹ thuật tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), một trong những trường đại học hàng đầu thế giới về khoa học và công nghệ. Trước khi gia nhập Uber, Thuận Phạm từng giữ các vị trí lãnh đạo kỹ thuật quan trọng tại nhiều hãng công nghệ lớn như VMware và DoubleClick, tích lũy hơn 30 năm kinh nghiệm trong ngành phần mềm.

Sau khi rời Uber vào năm 2020, Thuận Phạm ban đầu dự định dành thời gian giảng dạy, cố vấn cho startup và hỗ trợ thế hệ kỹ sư trẻ. Song với kinh nghiệm và uy tín của mình, ông tiếp tục được các hãng công nghệ lớn mời đảm nhiệm những vai trò quan trọng. Thuận Phạm từng giữ vị trí giám đốc công nghệ của Coupang (một trong những hãng thương mại điện tử lớn nhất Hàn Quốc), nơi ông giúp mở rộng hệ thống công nghệ phục vụ hàng trăm triệu đơn hàng mỗi năm.

Đến năm 2024, Thuận Phạm đảm nhiệm vai trò giám đốc công nghệ của Faire - nền tảng thương mại điện tử Mỹ kết nối các nhà bán lẻ nhỏ với nhà sản xuất trên toàn cầu. Trong vai trò này, ông chịu trách nhiệm định hướng chiến lược công nghệ, quản lý các đội ngũ kỹ sư và phát triển các hệ thống dữ liệu và phần mềm quy mô lớn.

Hành trình của Thuận Phạm là câu chuyện thành công tiêu biểu với người Việt tại Thung lũng Silicon.

Sơn Vân - Ảnh: Internet