Những NSND, NSƯT cả đời được gọi bằng tên 1 vai diễn lừng lẫy

Với các khán giả yêu điện ảnh Việt Nam việc một nghệ sĩ dù đóng nhiều vai, nhận danh hiệu NSND, NSƯT nhưng luôn được nhớ đến bởi một nhân vật nổi tiếng. Vai diễn gây tiếng vang cũng là cái bóng đi theo một số nghệ sĩ suốt sự nghiệp.

NSND Trà Giang - đôi mắt của chị Tư Hậu

Năm 1962, Trà Giang vừa tốt nghiệp khóa diễn viên đầu tiên của Trường Điện ảnh Việt Nam và đóng xong bộ phim đầu tay Một ngày đầu thu. Đạo diễn Phạm Kỳ Nam khi ấy đang tìm người đóng chị Tư Hậu - người phụ nữ Nam Bộ chịu nhiều đau thương thời kháng chiến chống Pháp. Sau khi xem thử phim đầu tay của cô gái quê Quảng Ngãi, ông quyết định giao vai.

Nhiều năm sau, nữ nghệ sĩ kể đó là áp lực rất lớn với một cô gái 20 tuổi, phải hóa thân vào nhân vật từng trải hơn mình nhiều, trong bối cảnh một cuộc chiến bà chưa trải qua. Chị Tư Hậu ra mắt năm 1963 và trở thành biểu tượng của màn ảnh cách mạng. Đạo diễn, NSND Bạch Diệp từng nhận xét trong phim này, Trà Giang có một đôi mắt "vô địch".

NSND Trà Giang

Sức sống của bộ phim không dừng ở trong nước. Hiện tác phẩm có mặt trên nền tảng chiếu phim kinh điển Criterion Channel (Mỹ) với tựa Ms. Tư Hậu, được giới thiệu như một góc nhìn hiếm hoi về chiến tranh và cách mạng từ phía người phụ nữ Việt Nam.

Sau vai diễn này, Trà Giang còn ghi dấu trong Vĩ tuyến 17 ngày và đêm. Bà được phong NSND ngay đợt đầu tiên năm 1984, 3 khóa làm đại biểu Quốc hội và giã từ nghiệp diễn sau phim Dòng sông hoa trắng (1989). Năm 1999, người chồng là nghệ sĩ violin Nguyễn Bích Ngọc đột ngột qua đời. Ở tuổi ngoài 80, bà sống một mình trong căn hộ tại TPHCM, dành phần lớn thời gian cho hội họa.

NSND Lan Hương - 'Em bé Hà Nội' bước ra từ một giấc mơ

Khi chuẩn bị Em bé Hà Nội, đạo diễn, NSND Hải Ninh tìm khắp Hà Nội mà chưa thấy gương mặt phù hợp cho nhân vật chính. Theo những câu chuyện được kể lại, một đêm ông chợt mơ thấy cô bé Lan Hương mà ông từng gặp trước đó. Cô bé 10 tuổi được chọn vào vai Ngọc Hà - em bé 12 tuổi lang thang giữa thành phố đổ nát sau trận bom để tìm bố mẹ và em gái thất lạc.

NSND Lan Hương

Phim ra mắt năm 1974, đưa Lan Hương thành ngôi sao nhí của cả nước. Bà kể đó là lần đầu tiên gia đình đồng ý cho đi diễn nên cảm giác hạnh phúc của cô bé năm ấy đến giờ vẫn còn nguyên. Điều thú vị là trong cùng bộ phim, cô bé đóng chung với NSND Trà Giang - "chị Tư Hậu" của màn ảnh.

Năm 15 tuổi, Lan Hương thi đỗ khóa diễn viên đầu tiên của Nhà hát Tuổi trẻ, học cùng Chí Trung, Lê Khanh, Minh Hằng, Anh Tú. Bà có hàng trăm vai trên sân khấu và màn ảnh, nhiều năm gần đây gây chú ý với các vai mẹ chồng trong phim truyền hình nhưng danh xưng "Em bé Hà Nội" vẫn đi kèm tên tuổi. Danh xưng ấy còn có công dụng thực tế: giúp khán giả phân biệt bà với một NSND cùng tên khác - Lan Hương "Bông". Ở tuổi 63, nữ nghệ sĩ sống viên mãn bên chồng là đạo diễn, NSƯT Tất Bình.

NSƯT Đức Lưu - Thị Nở "chết vai" mà không hối tiếc

Nghệ sĩ Đức Lưu sinh năm 1939, học khóa 1 Trường Điện ảnh năm 1959, chung lớp với Thế Anh, Trà Giang, Kim Chi. Bà đóng chính trong Cô gái công trường - bộ phim truyện thứ 2 của điện ảnh cách mạng - rồi gần như im lặng nhiều năm.

NSƯT Đức Lưu

Năm 1982, đạo diễn Phạm Văn Khoa đã cho khoảng 20 người thử vai Thị Nở trong Làng Vũ Đại ngày ấy mà chưa ưng ý. Một trưa hè, ông tự tìm đến nhà Đức Lưu, đưa kịch bản. Hôm thử phục trang, bà bôi đen răng, mặt nhọ nhem, vừa thoại vừa dúi vào người Chí Phèo. Hai đạo diễn Phạm Văn Khoa và Hải Ninh lập tức đứng dậy vỗ tay, khẳng định đã tìm ra Thị Nở. Để thành "người phụ nữ xấu nhất màn ảnh", bà phải đeo răng giả, ngậm bông hai bên má, gắn mũi cao su bôi phẩm đỏ.

Cát-sê thời ấy được tính theo mét phim, khoảng 30 đồng mỗi mét, còn đoàn phim ăn ngủ nhờ nhà dân suốt nửa năm quay. Đổi lại, khán giả thương bà đến mức đi chợ được người bán dúi thịt, rau vào giỏ. 

Đạo diễn Đặng Nhật Minh từng viết riêng một vai cho bà, nhưng ở buổi chiếu thử, hội đồng vừa thấy bà đã bật cười gọi "Thị Nở". Sau đó, không ai mời bà đóng phim nữa. Nhìn lại, nữ nghệ sĩ không oán trách: "Tôi nghĩ có một vai được khán giả nhớ mãi cũng đã là may mắn". 

NSƯT Đức Lưu trong phim "Làng Vũ Đại ngày ấy":

NSƯT Thanh Loan - ni cô Huyền Trang và vai diễn cuối cùng

Ít ai biết vai ni cô Huyền Trang trong Biệt động Sài Gòn ban đầu được dự kiến dành cho diễn viên Như Quỳnh nhưng bà rút lui khi gần đến ngày quay. Năm 1984, Thanh Loan - khi đó là phát thanh viên Truyền hình Công an vào TPHCM công tác và tình cờ gặp họa sĩ thiết kế mỹ thuật Trịnh Thái của đoàn phim. Biết đoàn đã quay 1 năm mà chưa có người đóng Huyền Trang, bà chủ động xin đọc kịch bản và nhận vai.

NSƯT Thanh Loan

Để vào vai nữ chiến sĩ biệt động cải trang thành ni cô, bà cắt bỏ mái tóc dài, ở chùa 1 tuần học tụng kinh, gõ mõ, dáng đi khất thực. Cảnh khất thực dưới nắng gắt trên đường Nguyễn Huệ được quay bằng máy giấu kín, còn cảnh Huyền Trang bị tra tấn chỉ được thực hiện đúng 1 lần, không có đúp thứ 2. Bộ phim 4 tập hoàn thành năm 1986, nhân vật thành công đến mức nhiều gia đình đặt tên con gái là Huyền Trang.

Sau Biệt động Sài Gòn, Thanh Loan không nhận thêm vai nào, một phần vì muốn khán giả nhắc đến bà là nhớ ngay Huyền Trang. Bà chuyển sang làm quản lý, nghỉ hưu với quân hàm Đại tá, từng là Phó giám đốc Điện ảnh Công an nhân dân.  

Minh Phi

Ảnh: Tư liệu