Những tờ hóa đơn chiến tranh nghiệt ngã của châu Âu

Eo biển Hormuz là động mạch nối các nhà sản xuất năng lượng Vùng Vịnh với thị trường thế giới. Trước khi chiến sự bùng phát, khoảng 20 triệu thùng dầu và sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển qua đây mỗi ngày, tương đương 1/5 lượng dầu tiêu thụ toàn cầu. Các cuộc tấn công giữa Mỹ, Israel và Iran cuối tháng 2/2026 dẫn tới việc eo biển gần như bị đóng cửa. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) gọi đây là đợt gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường nhiên liệu. Trong các tháng 3, 4 và 5/2026, lưu lượng dầu qua Hormuz giảm từ khoảng 20 triệu xuống còn bình quân 2,7 triệu thùng mỗi ngày. Tổng lượng nguồn cung bị mất lũy kế vượt 1,3 tỷ thùng. Mức gián đoạn này lớn hơn rất nhiều so với cú sốc dầu sau khi Nga mở chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022.

Dân sinh điêu đứng, giới đầu tư rời xa

So với Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc, châu Âu nhập khẩu trực tiếp ít dầu và khí hóa lỏng (LNG) qua Hormuz hơn. Điểm yếu của châu Âu nằm ở thời điểm cú sốc xảy ra. Cuối tháng 2/2026, kho khí đốt của khu vực chỉ còn khoảng 46 tỷ m3, thấp hơn nhiều so với 60 tỷ m3 cùng kỳ năm 2025 và 77 tỷ m3 năm 2024. Việc bổ sung kho dự trữ trước mùa đông của châu Âu vì thế diễn ra đúng lúc LNG trở nên khan hiếm và đắt đỏ hơn.

Chi phí năng lượng tăng cao truyền áp lực sang vận tải, sản xuất và giá tiêu dùng tại châu Âu. Ảnh: Zhang Haofu/Xinhua

Tác động của chiến tranh không dừng ở trạm xăng hay hóa đơn sưởi ấm. Giá dầu diesel tăng làm vận tải đường bộ, đánh bắt và máy móc nông nghiệp đắt hơn. Giá khí đốt tăng đẩy chi phí điện, hóa chất và phân bón lên cao. Phí bảo hiểm hàng hải cùng hành trình vận tải dài hơn được chuyển vào giá hàng hóa. Đến tháng 5/2026, lạm phát toàn phần tại khu vực đồng euro đã tăng lên mức 3,2%. Ngân hàng Trung ương châu Âu đánh giá cú sốc lần này tập trung nhiều hơn vào dầu và sản phẩm lọc dầu, đặc biệt là diesel, trong khi cuộc khủng hoảng năm 2022 chủ yếu tấn công khí đốt và điện.

Năng lượng vốn đã là điểm yếu nổi bật trong năng lực cạnh tranh của châu Âu. Trước chiến tranh, giá điện công nghiệp tại nhiều nước EU đã cao hơn đáng kể so với Mỹ và Trung Quốc. Cú sốc chiến tranh Iran làm những hoạt động tiêu thụ nhiều năng lượng càng khó duy trì. Nếu khủng hoảng kéo dài, tổn thất không chỉ nằm ở sản lượng năm 2026. Điều đáng lo hơn là đầu tư mới bị chuyển đi, chuỗi cung ứng thu hẹp và năng lực công nghiệp không quay trở lại ngay cả khi năng lượng rẻ hơn.

Cuộc chiến Iran vì thế không tạo ra điểm yếu mới. Nó đánh mạnh vào điểm yếu đã tồn tại của châu Âu - một nền kinh tế công nghiệp phụ thuộc năng lượng nhập khẩu nhưng muốn cạnh tranh với những đối thủ có nguồn cung rẻ và ổn định hơn. Giá năng lượng cao cũng xuất hiện khi công nghiệp châu Âu đã mất lợi thế so với Mỹ và Trung Quốc. Các ngành hóa chất, thép, phân bón, thủy tinh và gốm sứ phải hoạt động với chi phí điện, khí đốt cao trong nhiều năm. Cuộc chiến, vì thế, có thể đẩy nhanh một quá trình đã bắt đầu trước đó, sự dịch chuyển của công nghiệp châu Âu sang nơi có điện, khí đốt và vốn rẻ hơn.

Giá năng lượng cao và lượng khí dự trữ thấp gây lo ngại về khả năng chi trả của người dân châu Âu trong mùa đông. Ảnh: Xinhua

Cái khó bó cái khôn

Đến tháng 10/2026, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cho biết kinh tế châu Âu vẫn tăng trưởng khoảng 1,1% trong năm 2026, một tốc độ chậm và nền tảng mong manh. Trước đó, IMF từng nhận định chiến tranh đã tạo ra một cú sốc cung mới, làm giảm đầu tư và tiêu dùng, đồng thời nâng mức độ bất định trên toàn châu Âu. Ngay cả khi nguồn cung năng lượng bình thường hóa, năng suất yếu, thị trường phân mảnh và khả năng biến đổi sáng tạo thành doanh nghiệp quy mô lớn vẫn tiếp tục kìm hãm triển vọng trung hạn.

Theo dữ liệu chính thức, đến giữa tháng 6/2026, các chính phủ châu Âu đã cam kết hơn 11,8 tỷ euro để giảm tác động của cú sốc năng lượng đối với hộ gia đình và doanh nghiệp. Tây Ban Nha chiếm gần một nửa tổng số tiền, tiếp theo là Đức; xét theo tỷ lệ GDP, Tây Ban Nha, Bulgaria, Hy Lạp và Ireland là những nước phản ứng mạnh nhất.

Tại một siêu thị ở Paris, Pháp. Ảnh: Wu Huiwo/Xinhua

Vấn đề không chỉ là chi bao nhiêu, mà là chi như thế nào. Châu Âu có nguy cơ lặp lại sai lầm năm 2022 khi dùng ngân sách công để che giá năng lượng thay vì trực tiếp hỗ trợ những hộ dễ tổn thương và đẩy nhanh thay đổi cơ cấu. Phần lớn ngân sách được dùng cho giảm thuế, hạ giá hoặc những biện pháp hỗ trợ trên diện rộng. Một ví dụ: Tây Ban Nha triển khai gói khoảng 5 tỷ euro, giảm thuế giá trị gia tăng đối với điện, khí đốt và nhiên liệu từ 21% xuống 10%, đồng thời hỗ trợ nông nghiệp, vận tải và công nghiệp. Chính phủ ước tính các biện pháp có thể làm hóa đơn điện giảm 13% và giá xăng, diesel giảm khoảng 30 xu mỗi lít. Biện pháp này dễ hiểu về chính trị. Người dân cần cứu trợ ngay, còn cải tạo nhà ở, lắp bơm nhiệt hay đầu tư lưới điện cần nhiều năm. Nhưng, trợ giá đại trà thường giúp cả người giàu lẫn người nghèo, tiêu tốn ngân sách lớn và kéo dài nhu cầu đối với nhiên liệu đang thiếu.

Cuộc chiến xảy ra vào thời điểm châu Âu cần những khoản đầu tư rất lớn cho chuyển đổi năng lượng, AI, bán dẫn và hiện đại hóa công nghiệp. Mỗi euro được dùng để trợ giá nhiên liệu là một euro khó dành cho lưới điện, công nghệ sạch, giáo dục hoặc cơ sở hạ tầng số. Nghịch lý nằm ở chỗ các chính phủ phải cứu người tiêu dùng khỏi giá năng lượng cao, nhưng nếu biện pháp cứu trợ được thiết kế sai, nó lại làm chậm quá trình giảm phụ thuộc vào nhiên liệu nhập khẩu.

Các tàu thương mại trên vùng eo biển Hormuz gần Khasab, Oman. Ảnh: Wen Xinnian/Xinhua

Các giới hạn lộ diện

Cuộc chiến Iran làm lộ rõ 3 giới hạn của châu Âu. Thứ nhất, khu vực chưa có khả năng tự bảo đảm năng lượng. Việc giảm phụ thuộc vào khí đốt Nga không xóa bỏ phụ thuộc mà chuyển nó sang LNG, dầu nhập khẩu và thị trường toàn cầu. Thứ hai, EU chưa có một chính sách tài khóa thống nhất cho khủng hoảng. Mỗi nước triển khai thuế, trợ giá và hỗ trợ khác nhau, tùy dư địa ngân sách. Điều đó tạo ra bất bình đẳng giữa doanh nghiệp và người dân các nước thành viên. Thứ ba, châu Âu chưa có tiếng nói đối ngoại thống nhất đủ mạnh để ảnh hưởng đến diễn biến cuộc chiến nhưng vẫn phải gánh chịu hậu quả.

Làn sóng biểu tình vẫn đang diễn ra tại Pháp, Italy, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Bỉ hay Hy Lạp, có các nguyên nhân riêng rẽ, từ nhà ở, tiền lương đến giáo dục và dịch vụ công. Không thể quy toàn bộ bất ổn của châu Âu cho cuộc chiến Iran. Tuy nhiên, giá nhiên liệu, năng lượng sưởi ấm và thực phẩm tăng đang phủ thêm một lớp áp lực lên những bất mãn sẵn có. Khi người dân phải chi nhiều hơn cho nhu cầu thiết yếu, mọi quyết định cắt giảm ngân sách xã hội hoặc tăng chi tiêu quốc phòng đều dễ trở thành mục tiêu phản đối.

Người dân châu Âu chuẩn bị củi đốt lò sưởi trong mùa đông. Ảnh: Xinhua

Điều này giải thích sự thay đổi trong lập trường của nhiều chính phủ ở châu Âu. Khi cuộc chiến bắt đầu ngày 28/2/2026, lãnh đạo Anh, Pháp và Đức lên án các đòn trả đũa của Iran nhưng không trực tiếp chỉ trích những cuộc tấn công mở màn của Mỹ và Israel. Gần 8 tháng sau, Ngoại trưởng Anh, Pháp, Đức và Italy công khai kêu gọi Washington tránh một đợt tấn công mới. Tại cuộc họp ở Istanbul, ngày 23/10, Ngoại trưởng Pháp Jean-Noel Barrot cảnh báo leo thang quân sự sẽ chỉ tạo ra “những bên thua cuộc” và gây hậu quả nghiêm trọng đối với giá dầu khí. Ngoại trưởng Italy Antonio Tajani cho rằng vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng biện pháp quân sự.

Đây không hẳn là sự thay đổi quan điểm đạo đức. Nó phản ánh thực tế chính trị khi chi phí chiến tranh đã đi từ thị trường dầu mỏ vào đời sống cử tri châu Âu. Dù không trực tiếp tham chiến, châu Âu đã trở thành bên chịu tổn thất qua giá năng lượng, lạm phát, suy giảm sức cạnh tranh và bất ổn chính trị. Cuộc chiến đồng thời làm rõ sự khác biệt giữa phụ thuộc và liên minh. Châu Âu có thể là đồng minh của Mỹ, nhưng lợi ích kinh tế và xã hội của châu Âu không phải lúc nào cũng trùng với lựa chọn quân sự của Washington.

Một kịch bản dự báo của Ủy ban châu Âu giả định các điểm nghẽn qua Hormuz kéo dài tới đầu năm 2027, khiến cuối năm 2026 chỉ khoảng 1/2 lượng dầu và 1/5 lượng khí đốt xuất khẩu trước chiến tranh của Vùng Vịnh đến được thị trường quốc tế. Trong trường hợp đó, tăng trưởng và thương mại sẽ suy yếu, niềm tin giảm và phần bù rủi ro tiếp tục tăng.

Phép thử thật sự đối với châu Âu không phải là chịu đựng cú sốc này trong bao lâu. Đó là liệu khu vực có thể biến cuộc khủng hoảng thành động lực giảm phụ thuộc, hay một lần nữa dùng ngân sách để che giấu điểm yếu rồi chờ cú sốc tiếp theo. Điểm yếu của châu Âu không phải thiếu tuyên bố về tự chủ. Điểm yếu là khoảng cách giữa tuyên bố và năng lực vật chất gồm nguồn năng lượng, nhà máy, hạ tầng, ngân sách và khả năng hành động thống nhất. Nếu không giải quyết được câu hỏi ấy, “tự chủ chiến lược” vẫn chỉ là một khái niệm hấp dẫn trong các bài diễn văn, còn hóa đơn của những cuộc chiến do người khác lựa chọn vẫn tiếp tục được gửi tới châu Âu.