Những vỉa tầng Loan giang

Chung thủy với tên gọi của mình, bao đời nay con sông vẫn ôm ấp vào lòng dáng hình núi Phượng. Sử sách và truyền khẩu đều tự hào nhắc đến: “Sông Loan núi Phượng hữu tình/Bảng vàng ấn ngọc anh linh chầu về” (Theo Lịch sử Đảng bộ xã Cảnh Dương-Nhà xuất bản Chính trị quốc gia). Dưới thời Pháp thuộc, để dễ bề quản lý và cai trị, người Pháp đặt tên cho cụm xã này là “Roon”. Quen dần, bà con thường gọi vùng Roòn, con sông từ đó khoác thêm tên mới: sông Roòn. Tuy nhiên, sông Loan vẫn gắn bó trong tiềm thức và đời sống cư dân đến hôm nay.

Bắt nguồn từ khe Đen xã Phú Trạch, sông Loan như dải lụa, mềm mại bung giữa những làng quê trù phú. Qua các thôn Hòa Lạc và Tùng Lý, xã Hòa Trạch, sông bất ngờ chuyển hướng Đông Bắc, nhập cùng khe Thai, xã Phú Trạch về xuôi. Trước khi đổ ra Biển Đông, con sông còn nhận gánh chiếc cầu xinh xắn, phía Nam tại thôn Di Luân, xã Hòa Trạch, phía Bắc tại thôn Tân Phú, xã Phú Trạch. Đó là điểm vượt sông Loan của Quốc lộ 1, để vào Nam ra Bắc. Trước đây, chiếc cầu bằng thép 7 nhịp, do một kỹ sư người nước ngoài, là con rể Việt Nam thiết kế khoảng năm 1937. Người kỹ sư cầu đường đó là Hoàng thân Xu-pha-nu-vông, sau này là Chủ tịch nước CHDCND Lào, người bạn lớn của Nhân dân Việt Nam.

Sông Loan hữu tình - Ảnh: X.P

Trong kháng chiến chống Pháp, ta phá hủy cầu Roòn, chặn đường tiến quân của địch ra vùng tự do Thanh Nghệ Tĩnh. Năm 1965, những nhịp cầu tưởng như vô tri ấy khiến máy bay Mỹ quần đảo đêm ngày, bắn bao nhiêu pháo sáng, trút biết bao bom đạn, cho đến khi bóng dáng cây cầu đi vào hoài niệm, chỉ còn lại dòng sông đục ngầu. Để vận tải hàng hóa, vũ khí vào Nam, ô tô vượt sông bằng phà, bến phà Roòn. Mức độ oanh tạc ngày càng tăng, phà Roòn phải sơ tán ở Lưu Sơn, cách bến cũ chừng 3km. Tại đây, bộ đội công binh sử dụng cầu phao, ngày tháo dỡ để tránh bắn phá, đêm lắp ghép để đưa các đoàn xe, đoàn quân ra chiến trường.

Đất nước thống nhất, cầu Roòn được đầu tư xây dựng ngày càng hoàn thiện, đạt 4 làn xe vào ra riêng biệt. Vừa thuận tiện lưu thông, cầu Roòn như một điểm nhấn khi du khách về với vùng đất này.

Sông Loan hiền hòa là thế nhưng ẩn chứa không ít thương tích. Tại đây, 32 người dân vô tội làng Thuận Bài, nay là thôn Thuận Bài, phường Bắc Gianh bị giặc Pháp sát hại. Năm 1888, vua Hàm Nghi bị Pháp bắt, giam giữ tại đình làng Thuận Bài để đưa đi đày biệt xứ ở An-giê-ri. Nhân dân Thuận Bài đấu tranh đòi gặp mặt nhà vua, đình làng Thuận Bài trở thành nơi diễn ra buổi “thiết triều” cuối cùng của vua Hàm Nghi ở Việt Nam. Quá cay cú, Pháp bắt 32 người dân Thuận Bài đi làm cu-li tại đèo Ngang. Khi đến cầu Roòn, chúng hèn hạ cho họ vào bao tải, dìm xuống sông Roòn thủ tiêu tất cả. May mắn, có một người thường ăn trầu, dùng con dao bổ cau rạch bao tải, lặn về phía hạ lưu, sống sót trở về kể lại nỗi đau (Theo Địa chí làng Thuận Bài-Nguyễn Tú, Nhà xuất bản Thuận Hóa). Ông Trần Văn Thịnh, Tổ trưởng Tổ dân phố Thuận Bài kể lại, đó là ngày 28 tháng Giêng âm lịch, bà con thường tổ chức cúng tập thể cho 31 người xấu số, gọi là “ngày giỗ cu-li”.

Hưởng ứng Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Cảnh Dương rào làng chiến đấu bằng cách xây tường san hô chằng chịt, tháo dỡ nhà dân lấy gỗ làm phên giậu quanh làng. Bà con còn dùng đá hộc, đánh đắm gần 30 chiếc thuyền buôn xuống lòng sông Roòn, chặn tàu chiến địch xâm nhập. Từ chiến lũy ngầm này, ta đã hạ gục nhiều ca-nô và quân lính Pháp, khi chúng hung hăng hòng nhổ cái gai Cảnh Dương.

Lúc trước, tại khe Thai có một bến đò nhỏ, gọi là đò Thai, một trong những con đò đưa bộ đội lên đường ra trận. Gần 30 năm nay, nơi đây mọc lên cây cầu bê tông, bảo đảm cho xe ô tô dưới 10 tấn qua lại, mấy ai còn nhớ đò Thai một thuở. Tuy nhiên, những ai là bộ đội, dân công hỏa tuyến, học sinh vùng núi… thì vẫn nhớ mãi con đò ân tình, sang sông không phải trả tiền, vì người lái đò đã được chính quyền bảo đảm, yên tâm phục vụ bất kể đêm ngày.

Từ cầu Roòn, ngược sông Loan hơn chục cây số, ta đến với hồ thủy lợi Vực Tròn. Khởi công năm 1978, đưa vào sử dụng 7 năm sau đó, đáp ứng nguồn nước tưới cho hơn 1.300ha các xã, phường từ Quảng Trạch đến Bắc Gianh. Từ khi nước sông Loan về đến từng chân ruộng, bà con hân hoan vì mỗi năm 3 vụ liên tiếp được mùa. Cạnh hồ Vực Tròn là Nhà máy nước sạch Quảng Châu, cung cấp nước sinh hoạt cho Khu Công nghiệp Hòn La, Nhà máy Nhiệt điện Quảng Trạch và Nhân dân hai xã. Có bông lúa mẩy, có dòng nước ngọt, làm sao quên được công lao hàng nghìn con người đã gắn bó từ những ngày đầu với công trình. Gần 7 năm, họ đã vượt bao gian nan, khắc nghiệt của thiên nhiên và rủi ro, bất trắc, để người dân trở nên giàu có trên đất quê mình.

Nguồn nước ngọt mát từ đá núi gặp dòng mặn lợ, tạo nên môi trường sinh sống, phát triển cho nhiều loài thủy sản, như tôm, cua, hàu, sò huyết, cá các loại. Món sò huyết nướng có mùi thơm khó tả, món tôm đất rang tiêu, cháo hàu, gỏi rong câu, rượu nùi lá chuối… tất cả đã thành thương hiệu “made in” sông Loan. Trong xu hướng sinh kế, ngoài việc tăng tỉ trọng dịch vụ, du lịch, gắn với cân đối sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp…, nhiều hộ đã đầu tư hàng trăm triệu đồng, sắm giàn rớ quay, hàng chục miệng “nò”, miệng vó... để đánh bắt. Vừa chủ động nguồn thực phẩm, vừa có thu nhập tốt, nhiều gia đình đã tích lũy xây dựng nhà cửa, con em học hành đỗ đạt.

Dọc sông Loan hôm nay là những làng quê trù phú, yên bình. Những con tàu từ biển xa trở về neo chật dòng sông, làng thôn nô nức không gian lễ hội, sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Những cánh rừng bạch đàn, chuối, mít… vén mình trong gió. Đàn bò lai sind ung dung khoe những "chiếc áo" vàng mượt. Chiếc máy gặt như chú trâu màu đỏ, hùng hục quay trở. Kiến trúc nhà ở cũng khá nhiều kiểu dáng, vừa kiên cố để phòng chống lụt bão nhưng không kém phần khang trang. Sông Loan là mạch máu giao thông, những chuyến đò dọc lên ngược mênh mang vị biển, về xuôi ngan ngát hương rừng. Sông Loan còn ưu đãi cho xã Phú Trạch 70ha đồng muối, giúp gần 1.000 lao động làm ra trên 10.000 tấn muối, thu hàng chục tỉ đồng mỗi năm.

Điểm du lịch Thác Tam Cấp đã khởi động, một thắng cảnh thuộc khe Thai, còn giữ được hoang sơ, thỏa mãn sở thích trải nghiệm, thưởng ngoạn vẻ đẹp thiên nhiên của du khách. Trong tương lai gần, nơi đây sẽ là điểm đến thú vị, trong tour du lịch thăm Khu mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp, du lịch biển, khám phá những vỉa tầng văn hóa của vùng đất sông Loan, núi Phượng và nhiều di tích, danh thắng phía Bắc tỉnh Quảng Trị.

Nguyễn Tiến Nên