Ninh Bình: Kích hoạt hệ thống giám sát từ sớm, từ xa, chủ động ứng phó với nguy cơ dịch bệnh Lở mồm long móng (serotype) SAT1

Mô hình chăn nuôi bò sữa quy mô lớn tại HTX Mộc Bắc (phường Duy Tân) đòi hỏi quy trình an toàn sinh học khắt khe. Ảnh: Trần Lâm

Sự nguy hiểm của Serotype SAT1

Vi rút gây bệnh LMLM có 7 tuýp huyết thanh (serotype) là: O, A, C, Asia1, SAT1, SAT2 và SAT3. Trong đó, serotype O lưu hành phổ biến trên phạm vi toàn cầu; các serotype SAT1, SAT2, SAT3 lưu hành chủ yếu tại châu Phi.

Từ tháng 3/2025, vi rút LMLM serotype SAT1 đã xuất hiện tại Iraq sau đó tiếp tục được báo cáo tại khu vực Trung Đông và Tây Á. Đến đầu tháng 4/2026, bệnh lần đầu tiên xuất hiện tại Trung Quốc. Tại Việt Nam, đến nay đã ghi nhận 3 serotype là O, A và Asia1. Chưa ghi nhận trường hợp gia súc mắc bệnh LMLM serotype SAT1.

Trao đổi về mức độ nguy hiểm, ông Trần Bá Đức, Trưởng phòng Thú y, Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh cho biết: Bệnh LMLM do vi rút serotype SAT1 gây ra không có thuốc điều trị đặc hiệu. Tốc độ lây lan nhanh, tỷ lệ mắc bệnh có thể rất cao lên đến 100%. Nhiều quốc gia chưa từng xuất hiện bệnh LMLM do serotype SAT1 gây ra nên chưa có nhiều nghiên cứu về vắc xin phòng bệnh; vắc xin của các chủng LMLM khác không tạo được miễn dịch chéo bảo vệ hiệu quả đối với chủng SAT1. Nếu xâm nhiễm, bệnh sẽ gây thiệt hại kinh tế đặc biệt nghiêm trọng do làm giảm năng suất, giảm sản lượng sữa, chậm lớn, sảy thai, thời gian phục hồi chậm, tăng tỷ lệ chết ở con non (có thể > 20%).

Đối tượng mắc bệnh LMLM serotype SAT1 chủ yếu là động vật móng guốc chẵn như trâu, bò, lợn, dê, cừu, hươu, nai... (Trong ảnh: Ông Phạm Đăng Thế, thôn Hàn Dưới, xã Đồng Thái vệ sinh, chăm sóc đàn lợn). Ảnh: Nguyễn Lựu

Đặc biệt, đường truyền lây của bệnh rất đa dạng và khó kiểm soát. Đối tượng mắc bệnh chủ yếu là động vật móng guốc chẵn như trâu, bò, lợn, dê, cừu, hươu, nai... Vi rút lây truyền thông qua 2 phương thức chính: Lây trực tiếp, do sự tiếp xúc gần giữa động vật mắc bệnh và động vật khỏe mạnh. Lây gián tiếp tức là mầm bệnh có thể phát tán qua không khí, phương tiện vận chuyển, dụng cụ chăn nuôi, thức ăn, nước uống và cả người ra vào cơ sở chăn nuôi mang theo mầm bệnh trên quần áo, giày dép.

Trước tình hình đó, Chi cục đã chủ động đưa SAT1 vào kế hoạch giám sát năm 2026. “Chúng tôi thực hiện nghiêm nguyên tắc: Giám sát chặt - phát hiện sớm - xử lý nhanh - khống chế ngay từ cơ sở. Toàn tỉnh đang tập trung cao độ cho đợt tiêm phòng 1/2026. Tính đến ngày 8/5/2026, đã có hơn 74.000 con gia súc được tiêm vắc xin tuýp O (trong đó, gần 48 nghìn con lợn nái, đực giống, hơn 25 nghìn con trâu, bò) để củng cố nền miễn dịch chung cho đàn vật nuôi”, đại diện Chi cục nhấn mạnh.

Phải chủ động từ người chăn nuôi

Tại xã Đồng Thái - một trọng điểm chăn nuôi của tỉnh với tổng đàn trâu bò khoảng 1.200 con, đàn lợn hơn 15.000 con, ngoài ra còn dê, gà, vịt. Điều đáng nói là tỷ lệ hộ chăn nuôi nhỏ lẻ ở đây rất cao, tiềm ẩn nguy cơ lây lan dịch bệnh nếu không được kiểm soát chặt chẽ.

Ông Phạm Đăng Thế (thôn Hàn Dưới, xã Đồng Thái) thực hiện vệ sinh chuồng trại, rắc vôi bột định kỳ. Ảnh: Nguyễn Lựu

Ông Lê Xuân Ngọ, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ công xã Đồng Thái, cho biết: “Để đảm bảo an toàn dịch bệnh nói chung và chủ động ứng phó với bệnh LMLM do tuýp huyết thanh mới SAT1 gây ra, hiện nay, chúng tôi đang tập trung tuyên truyền, phổ biến sâu rộng đến từng hộ chăn nuôi về mức độ nguy hiểm của bệnh, các biện pháp phòng, chống chủ động và dấu hiệu nhận biết dịch bệnh sớm nhất. Mục tiêu là giúp bà con nâng cao cảnh giác, không hoang mang nhưng cũng không lơ là, chủ quan trước nguy cơ dịch bệnh xâm nhiễm. Bên cạnh đó, địa phương cũng tăng cường giám sát, phát hiện sớm các trường hợp nghi ngờ để lấy mẫu xét nghiệm kịp thời. Đồng thời, đẩy mạnh kiểm tra, xử lý nghiêm các trường hợp vận chuyển gia súc trái quy định; chủ động chuẩn bị nguồn lực, hóa chất để sẵn sàng phương án ứng phó nếu vi rút xâm nhập”.

Ý thức được điều này, người dân tại Đồng Thái đang rốt ráo thực hiện các biện pháp tự vệ. Ông Phạm Đăng Thế một người chăn nuôi lợn (thôn Hàn Dưới), chia sẻ: “Kinh nghiệm của tôi là phải chăm lo thuốc men, vắc xin đầy đủ. Tôi vệ sinh chuồng trại 1 tuần 2 lần, rắc vôi bột và phun khử trùng. Đặc biệt khi nghe tin về tuýp SAT1, tôi hạn chế tối đa người lạ vào khu chăn nuôi và chỉ nhập giống ở cơ sở uy tín”.

Cách đó không xa, ông Phạm Xuân Văn (thôn Đồi Yên Tế, xã Đồng Thái) đang tích cực chăm sóc đàn bò 19 con. Ông cho biết: “Giá bò đang tăng nên mình càng phải giữ. Tôi chuyển hẳn sang nuôi nhốt, trồng cỏ cho bò ăn tại chỗ để đảm bảo vệ sinh. Thời điểm này, tôi kiên quyết không nhập bò từ nơi khác về để tránh nguy cơ lây nhiễm mầm bệnh.”

Những ngày này, ông Phạm Xuân Văn (thôn Đồi Yên Tế, xã Đồng Thái) tiến hành nuôi nhốt, trồng cỏ, lấy rơm cho bò ăn tại chỗ để đảm bảo an toàn dịch bệnh. Ảnh: Nguyễn Lựu

Tại phường Duy Tân, tâm điểm nuôi bò sữa của khu vực phía Bắc tỉnh, tinh thần phòng dịch tại HTX Chăn nuôi bò sữa Mộc Bắc đang được siết chặt hơn bao giờ hết. Với quy mô 55 hộ thành viên và tổng đàn hơn 1.550 con bò sữa, bất kỳ một mắt xích nào lơ là cũng có thể gây đổ vỡ cả chuỗi cung ứng.

Gia đình ông Tống Xuân Văn (Tổ dân phố Hoàn Dương), một hộ chăn nuôi tiêu biểu, đang duy trì đàn 40 con bò sữa và bê. Những ngày này, ông dành phần lớn thời gian để tăng cường khẩu phần ăn và bổ sung vitamin nhằm nâng cao đề kháng cho đàn vật nuôi. Ông Văn trăn trở: “Nuôi bò sữa số lượng lớn, chúng tôi sợ nhất là LMLM. Bò dính bệnh là bỏ ăn, chảy dãi và chỉ vài ngày là chết. Vì thế, ngoài việc vệ sinh chuồng trại, chúng tôi kiên quyết tuân thủ quy trình an toàn sinh học và kiểm soát chặt chẽ mọi phương tiện ra vào khu vực nuôi”.

Ông Tống Văn Bính, Giám đốc HTX Mộc Bắc, cho biết thêm: Chúng tôi xác định vắc xin là vũ khí quan trọng nhất. HTX thường xuyên phối hợp với cán bộ thú y đẩy mạnh tiêm phòng. Đến thời điểm này, HTX đã tổ chức tiêm vắc xin phòng bệnh LMLM và Viêm da nổi cục cho hơn 95% tổng đàn bò sữa và bò vàng. Việc duy trì tỷ lệ tiêm phòng cao giúp tạo ra miễn dịch cộng đồng, giảm thiểu rủi ro khi có áp lực dịch bệnh từ bên ngoài.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy lỗ hổng vẫn tồn tại ở những hộ chăn nuôi chưa tuân thủ nghiêm ngặt quy trình. Thực tế vừa qua tại địa phương ghi nhận 8 con bò sữa có dấu hiệu mắc bệnh LMLM tại 5 hộ chăn nuôi. Đáng chú ý, toàn bộ số bò này đều là bò mới nhập từ vùng khác về và chưa được tiêm phòng. HTX đã phải lập tức khoanh vùng, yêu cầu các hộ cách ly tuyệt đối để tránh lây lan ra vùng nuôi xung quanh.

Sự chủ quan của một vài hộ dân đã gây ảnh hưởng dây chuyền đến doanh nghiệp. Ông Nguyễn Văn Can, Giám đốc Công ty CP Sữa và Giống bò sữa Mộc Bắc, cho biết: “Khi có thông tin dịch bệnh cục bộ, nhà máy buộc phải nhập sữa từ vùng lân cận với giá cao hơn để đảm bảo sản xuất, khiến công suất giảm 30%. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận của doanh nghiệp và cả thu nhập của người nông dân”.

Bài học tại Mộc Bắc là minh chứng rõ nhất cho thấy: Chỉ cần một vài hộ chủ quan, cả chuỗi liên kết kinh tế sẽ phải chịu thiệt hại.

Chế biến sữa tại Công ty CP Sữa và Giống bò sữa Mộc Bắc. Ảnh: Trần Lâm

Xây dựng “lá chắn” an toàn sinh học

Để bảo vệ thành quả chăn nuôi, ngành Nông nghiệp tỉnh khuyến cáo người dân cần xây dựng một "lá chắn" an toàn sinh học đồng bộ ngay tại chuồng trại. Trước hết, việc quản lý nhập đàn phải được thực hiện khắt khe bằng cách chỉ nhập gia súc khỏe mạnh, rõ nguồn gốc và có giấy kiểm dịch thú y. Khi mới nhập về, gia súc cần được nuôi cách ly tuyệt đối trong ít nhất 14 ngày để theo dõi sức khỏe trước khi cho nhập đàn chung, đồng thời chủ hộ phải khai báo ngay với trưởng thôn và thú y cơ sở để thực hiện quản lý đàn chặt chẽ.

Phòng, chống dịch bệnh tốt giúp duy trì vùng nguyên liệu sạch cho doanh nghiệp sản xuất liên tục, không bị đứt gãy cung ứng. Ảnh: Trần Lâm

Song song với quản lý đầu vào, công tác vệ sinh thú y và tiêu độc khử trùng cần được duy trì đều đặn. Người chăn nuôi nên sử dụng hóa chất chuyên dụng để phun khử trùng chuồng nuôi, dụng cụ và khu vực chăn thả ít nhất một lần mỗi tuần khi không có dịch bệnh. Môi trường xung quanh khu vực nuôi cũng cần được dọn dẹp phân rác định kỳ, phát quang bụi rậm và khơi thông cống rãnh để triệt tiêu nơi trú ngụ của mầm bệnh. Cấu trúc chuồng trại nên được thiết kế phẳng, khô thoáng, có khu chứa chất thải tách biệt và hạn chế tối đa người lạ hoặc phương tiện vào khu nuôi nhằm cắt đứt các đường lây truyền gián tiếp.

Bên cạnh các biện pháp kỹ thuật, việc nâng cao sức đề kháng tự nhiên cho vật nuôi đóng vai trò then chốt. Bà con cần đảm bảo gia súc được ăn uống đầy đủ, đúng khẩu phần và bổ sung thường xuyên vitamin, điện giải cũng như men tiêu hóa. Trong trường hợp phát hiện gia súc có các dấu hiệu nghi ngờ như sốt cao, chảy nước dãi, loét miệng hay đi khập khiễng, chủ hộ phải báo ngay cho UBND xã hoặc Chi cục Chăn nuôi và Thú y để lấy mẫu xét nghiệm. Đặc biệt, người chăn nuôi cần kiên quyết thực hiện nguyên tắc không giấu dịch, không bán chạy gia súc bệnh và không vứt xác động vật ra môi trường để bảo vệ vùng chăn nuôi chung.

Sự chỉ đạo sát sao của ngành chuyên môn cùng ý thức trách nhiệm của mỗi hộ chăn nuôi chính là chìa khóa để Ninh Bình giữ vững vùng an toàn dịch bệnh trước những thách thức từ bệnh LMLM serotype SAT1.