Nobel Vật lý 2026 vinh danh nhà khoa học săn “hạt ma” ở Nam Cực
Nhà vật lý người Mỹ gốc Bỉ Francis Halzen được trao Nobel Vật lý 2026 nhờ những đóng góp mang tính quyết định cho Đài quan sát Neutrino IceCube và việc phát hiện các hạt neutrino năng lượng cao có nguồn gốc từ vũ trụ, mở ra một phương pháp mới để quan sát những hiện tượng xa xôi.
Chân dung nhà khoa học người Mỹ gốc Bỉ Francis Halzen giải Nobel Vật lý năm 2026. Ảnh: AA/TTXVN phát
Neutrino là những hạt hạ nguyên tử có khối lượng cực nhỏ, gần như không tương tác với vật chất và có thể xuyên qua khí, bụi, hành tinh mà không bị hấp thụ hay đổi hướng. Vì vậy, chúng được xem như những “sứ giả” có khả năng mang thông tin từ các vùng dữ dội của vũ trụ đến Trái Đất.
Từ cuối thập niên 1980, Giáo sư Halzen theo đuổi ý tưởng sử dụng lớp băng Nam Cực làm môi trường phát hiện neutrino. Dự án AMANDA do ông khởi xướng đã chứng minh tính khả thi của phương pháp này, tạo nền tảng cho IceCube.
Được xây dựng từ năm 2004 và hoàn thiện vào năm 2011, IceCube sử dụng 5.160 cảm biến quang học được đặt sâu trong khối băng Nam Cực khoảng 1km3. Khi neutrino hiếm hoi va chạm với vật chất, tương tác này tạo ra ánh sáng Cherenkov, được các cảm biến ghi nhận để xác định năng lượng và hướng di chuyển của hạt.
Năm 2013, nhóm nghiên cứu công bố bằng chứng về neutrino năng lượng cao có nguồn gốc ngoài Hệ Mặt Trời. Đến năm 2017, IceCube phát hiện một neutrino năng lượng cực cao và liên kết sự kiện với một thiên hà hoạt động cách Trái Đất khoảng 4 tỷ năm ánh sáng.
Phát hiện này góp phần mở ra lĩnh vực thiên văn học neutrino, bổ sung một “cửa sổ” mới để nghiên cứu vũ trụ bên cạnh ánh sáng và các dạng bức xạ truyền thống.