Nơi có tốc độ lây nhiễm HIV nhanh nhất thế giới

Trên những con phố bạc màu của Suva (thuộc Fiji), Ben rút máu vào ống tiêm, đổ những tinh thể trắng mang tên methamphetamine (ma túy đá) vào đó, lắc nhẹ cho tan rồi đẩy ngược trở lại cơ thể. Có khi là máu của anh, có khi là của một người bạn. Kim tiêm hiếm khi còn mới. Và giữa những đêm dài trên đường phố Suva, điều đó chẳng ai bận tâm.

Năm 2021, Ben sống lang bạc. Anh rời khỏi nhà sau khi cha và năm người anh trai tìm cách “đánh bật” xu hướng song tính của mình. Những liều methamphetamine trở thành nơi trú ẩn. Những cơn hưng phấn do ma túy đá mang lại giúp anh thoát khỏi ký ức đau đớn.

Đó cũng là lúc mầm bệnh bắt đầu đi vào người anh. Năm 2023, Ben được chẩn đoán nhiễm HIV.

Một người nghiện tiêm methamphetamine. Ảnh: Simon Townsley/The Telegraph.

Số ca tăng gấp 10 trong một thập kỷ

Giữa những bãi biển xanh ngắt và rạn san hô nhiệt đới của Fiji, một cuộc khủng hoảng y tế đang âm thầm lan rộng. Số ca nhiễm HIV mới tại quốc đảo Nam Thái Bình Dương này đã tăng hơn gấp ba lần chỉ trong một năm, biến Fiji trở thành nơi có tốc độ gia tăng HIV nhanh nhất thế giới hiện nay, theo The Guardian.

Năm 2014, Fiji ghi nhận chưa đến 500 người sống chung với HIV. Mười năm sau, theo ước tính của Chương trình phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS), con số đó đã tăng lên gấp 10, với khoảng 5.900 trường hợp được ghi nhận.

Giai đoạn 2019-2024, quốc gia này chứng kiến mức tăng 1.219% số ca nhiễm mới, một con số đi ngược hoàn toàn xu hướng giảm ổn định của thế giới kể từ giữa những năm 1990.

Số người sống chung với HIV tăng dần qua các năm. Ảnh: UNAIDS.

Điều đáng lo ngại không chỉ nằm ở tốc độ lây nhiễm, mà còn ở khoảng trống trong phát hiện và điều trị. Đến năm 2024, chỉ khoảng 36% người nhiễm HIV tại Fiji biết tình trạng của mình, và vỏn vẹn 24% đang được điều trị bằng thuốc kháng retrovirus. Nghĩa là phần lớn người nhiễm vẫn ở ngoài hệ thống chăm sóc y tế.

Chỉ nửa năm sau, riêng 6 tháng đầu năm 2025 đã có hơn 1.200 ca nhiễm mới được ghi nhận. Hiện ước tính khoảng 8.900 người đang sống chung với HIV tại Fiji, song giới chức thừa nhận con số thực tế có thể cao hơn do nhiều trường hợp không được xét nghiệm hoặc không được ghi nhận chính thức vì nỗi sợ kỳ thị.

Các nguyên nhân chính

Liên Hợp Quốc nhận định vị trí địa lý đặc thù của Fiji là một trong những yếu tố cốt lõi đẩy nhanh tốc độ lây nhiễm HIV. Hàng nghìn km đường biển rộng lớn, phân tán qua hơn 300 hòn đảo và nhiều vùng nước ít được tuần tra thường xuyên, đã vô tình biến Fiji thành điểm dừng chân thuận lợi của các mạng lưới buôn bán ma túy xuyên quốc gia.

Ban đầu, Fiji chủ yếu được xem là điểm trung chuyển. Nhưng theo thời gian, ma túy, đặc biệt là methamphetamine, không chỉ đi ngang qua mà bắt đầu ở lại. Tại đây, việc sử dụng methamphetamine qua đường tiêm tĩnh mạch gia tăng nhanh chóng trong vài năm nay.

Khi nguồn cung tăng nhưng các chương trình giảm thiểu tác hại như phát kim tiêm sạch chưa được triển khai đầy đủ, việc dùng chung kim tiêm trở thành lựa chọn phổ biến. Chính hành vi này đã mở ra con đường lây truyền HIV trực tiếp từ máu sang máu.

Đáng chú ý là sự xuất hiện của hành vi được gọi là “bluetoothing”, khi người sử dụng ma túy tiêm trực tiếp máu của người khác vào cơ thể để “chia sẻ cảm giác phê”. Các chuyên gia cảnh báo đây có thể là một trong những cách lây truyền HIV hiệu quả và nguy hiểm nhất.

Bluetoothing là một trong những con đường lây truyền virus nhanh nhất tại Fiji. Ảnh: Unplash.

Fiji là quốc gia có khoảng 930.000 dân, hơn 300 hòn đảo, và đời sống tôn giáo sâu sắc. Trong cộng đồng người bản địa iTaukei, chiếm khoảng 90% số ca nhiễm HIV, niềm tin truyền thống và sự hoài nghi y học phương Tây vẫn còn phổ biến.

“Nếu bạn nhiễm HIV, bạn bị coi là tội lỗi, sẽ xuống địa ngục. Điều đó ăn sâu vì chúng tôi lớn lên trong môi trường tôn giáo như vậy”, Christopher Lutukivuya, một nhà hoạt động sống chung với HIV từ năm 2013, chia sẻ. Anh từng chứng kiến bạn bè bị gia đình đuổi ra khỏi nhà, sống cô lập, thậm chí tự kết liễu vì không dám thừa nhận bệnh.

Cuộc khủng hoảng giờ đây không còn dừng lại ở nhóm người tiêm chích ma túy. HIV đang lan sang những người dễ tổn thương nhất là phụ nữ và trẻ em. Giới chức y tế cho biết trung bình mỗi tuần có một trẻ sơ sinh được chẩn đoán nhiễm HIV do lây truyền từ mẹ sang con. Mỗi tháng, một trẻ dưới 5 tuổi không qua khỏi vì biến chứng liên quan đến HIV hoặc AIDS.

Niềm hy vọng cho quốc đảo

Tuy nhiên, hy vọng vẫn le lói. Trong năm 2025 và đầu 2026, chính phủ nước này cùng các tổ chức quốc tế đã bắt đầu triển khai một loạt biện pháp ứng phó mới, tập trung mạnh vào giảm thiểu tác hại và mở rộng tiếp cận dịch vụ cho nhóm nguy cơ cao.

Tổ chức Y tế Thế giới, Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) và Bộ Y tế Fiji đã thực hiện một cuộc đánh giá nhanh về mối liên hệ giữa sử dụng ma túy và sự bùng phát HIV. Từ đó, chính phủ Fiji bắt đầu thúc đẩy các chương trình giảm thiểu tác hại bao gồm mô hình trao đổi kim tiêm và tăng cường kết nối người sử dụng ma túy với hệ thống xét nghiệm, điều trị.

Lời tuyên truyền được treo ở khắp nơi. Ảnh: ABC News.

Sự hỗ trợ quốc tế cũng được tăng cường. Chính phủ New Zealand cam kết hơn 5 triệu đô la Fiji để hỗ trợ phản ứng khẩn cấp, tập trung vào mở rộng xét nghiệm, đảm bảo nguồn thuốc kháng virus và triển khai các chiến dịch truyền thông giảm kỳ thị. Australia và một số đối tác khu vực cũng tham gia hỗ trợ kỹ thuật và tài chính nhằm củng cố năng lực phòng thí nghiệm và hệ thống giám sát dịch tễ.

Ở cấp cộng đồng, các tổ chức xã hội dân sự như Rainbow Pride Foundation hay Fiji Network of Positive People đẩy mạnh hoạt động tiếp cận nhóm dễ tổn thương. Họ tổ chức tư vấn đồng đẳng, hỗ trợ tâm lý và hướng dẫn tuân thủ điều trị, với mục tiêu đưa người nhiễm HIV trở lại hệ thống chăm sóc thay vì tiếp tục sống trong im lặng và sợ hãi.

Kỳ Duyên