Nối dài mạch nguồn văn hóa

Mở rộng không gian cho những sắc màu văn hóa

Ở tuổi ngoài 80, Nghệ nhân Ưu tú Chu Thị Thà, xã Nguyên Bình đều đặn tham gia các hoạt động văn hóa, hội thi, liên hoan trong và ngoài tỉnh. Những làn điệu Then cổ được thế hệ ông bà trao lại đã theo bà đến nhiều sân khấu khu vực và toàn quốc. Chi hội Di sản Then Cao Bằng từng giành giải nhất với tiết mục “Khúc hát Then cầu phúc” có sự tham gia của bà; các tiết mục Then cũng đạt giải A tại liên hoan.

Với bà Thà, lần biểu diễn tại Phố đi bộ Kim Đồng trong khuôn khổ Liên hoan Hát Then, đàn tính, trình diễn trang phục dân tộc tỉnh năm 2026 mang một cảm xúc riêng. Ngay trên quê hương mình, trước người dân và du khách, bà cất lên bài Then cổ về cầu phúc “tâu khuăn, tâu mình” được truyền lại từ thế hệ ông bà. Với người nghệ nhân, mỗi lần biểu diễn cũng là một lần thực hành, giới thiệu vốn văn hóa mình đang nắm giữ, đưa câu Then đến gần hơn với công chúng. Nghệ nhân Chu Thị Thà chia sẻ: Tôi lấy bài Then của thế hệ ông bà truyền lại để biểu diễn. Mong hát Then ngày càng phát triển, bản sắc dân tộc không bị mai một.

Nghệ nhân Ưu tú Chu Thị Thà và đoàn nghệ thuật quần chúng xã Nguyên Bình biểu diễn tiết mục Then cổ tại Liên hoan hát Then, đàn tính, trình diễn trang phục dân tộc năm 2026. Ảnh: Thế Vĩnh

Ở Nguyên Bình, những làn điệu Then được duy trì trong đời sống cộng đồng. Toàn xã hiện có 5 câu lạc bộ hoạt động; việc bảo tồn, truyền dạy được triển khai từ trường học đến khu dân cư. Nghệ nhân Ưu tú Chu Thị Thà trực tiếp tham gia hướng dẫn lớp trẻ những câu Then, kỹ năng thực hành được các thế hệ đi trước truyền lại. Từ câu lạc bộ, trường học, khu dân cư đến các cuộc giao lưu, hội thi, Then có thêm môi trường để được học, được hát, được trình diễn và duy trì trong đời sống cộng đồng.

Không riêng Then, nhiều nét văn hóa của các dân tộc được giới thiệu đến công chúng thông qua các hoạt động giao lưu, trình diễn. Tại Phố đi bộ Kim Đồng, ông Nguyễn Kiêm Lân, du khách đến từ Hưng Yên có dịp xem hát Then, đàn tính, dân ca, dân vũ và trình diễn trang phục của đồng bào Tày, Nùng, Mông, Dao. Ông Lân cho biết: Tôi ấn tượng vì Cao Bằng có nhiều dân tộc cùng sinh sống, mỗi dân tộc vẫn giữ được những nét riêng từ trang phục đến các làn điệu dân ca, điệu múa. Trước đây, chúng tôi biết một số nét văn hóa của Cao Bằng qua truyền hình, nhưng đến đây được trực tiếp xem, nghe và tìm hiểu giúp chúng tôi hiểu thêm về văn hóa, con người nơi đây.

Liên hoan Hát Then, đàn tính, trình diễn trang phục dân tộc năm nay quy tụ 12 đoàn với hơn 200 nghệ nhân, diễn viên. Mỗi địa phương lựa chọn những nét đặc trưng từ chính cộng đồng mình để giới thiệu, tạo nên sự đa dạng về loại hình và sắc thái văn hóa. Cùng với những nghệ nhân nhiều năm gắn bó với văn hóa truyền thống, Liên hoan còn có sự tham gia của nhiều thiếu nhi, học sinh. Trong trang phục dân tộc, các em tự tin trình diễn, giới thiệu nét đặc trưng về kiểu dáng, màu sắc, hoa văn của trang phục các dân tộc. Đây là cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận, thực hành và giới thiệu văn hóa dân tộc mình trước công chúng. Từ đó hình thành sự gắn bó và ý thức tiếp nối giá trị văn hóa truyền thống.

Nuôi dưỡng mạch trao truyền từ cơ sở

Để những giá trị văn hóa có sức sống lâu dài, nền tảng vẫn nằm ở cộng đồng, nơi có người truyền dạy, người học và hoạt động được duy trì thường xuyên. Câu lạc bộ Bảo tồn dân ca dân tộc xã Vinh Quý bước sang năm hoạt động thứ 2, hiện thu hút gần 40 thiếu niên, nhi đồng tham gia. Năm nay, địa phương tiếp tục duy trì lớp truyền dạy hát Then, đàn tính thuộc Dự án 6 về bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch. Các buổi học chủ yếu được tổ chức vào cuối tuần, phù hợp với thời gian học tập của học sinh.

Lớp truyền dạy hát Then, đàn tính tại xã Vinh Quý.

Ông Lý Văn Lợi, Trưởng Phòng Văn hóa - Xã hội, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn dân ca dân tộc xã Vinh Quý là một trong những người trực tiếp truyền dạy, chia sẻ: Mục tiêu của câu lạc bộ là tạo môi trường để thiếu niên, nhi đồng thường xuyên được tiếp xúc, học và thực hành các làn điệu dân tộc. Các em từng bước trở thành lực lượng kế cận cho phong trào văn hóa, văn nghệ ở cơ sở. Khi có các hoạt động văn hóa, du lịch phù hợp, các thành viên tham gia trình diễn, giới thiệu hát Then, đàn tính đến người dân, du khách.

Theo Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Vũ Văn Đệ, trong bảo tồn văn hóa, cộng đồng giữ vai trò chủ thể, trong đó cần phát huy vai trò của nghệ nhân, duy trì các câu lạc bộ và chú trọng truyền dạy cho thế hệ trẻ. Thời gian qua, công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc được quan tâm thông qua nhiều hoạt động truyền dạy, giao lưu, trình diễn. Đối với di sản Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh, ngành văn hóa tiếp tục chú trọng các hoạt động trao truyền, phát huy giá trị di sản gắn với quảng bá văn hóa và phát triển du lịch.

Việc duy trì hoạt động trao truyền, tạo thêm cơ hội để văn hóa đến với công chúng, du khách chính là cách để những giá trị truyền thống tiếp tục hiện diện trong đời sống, nối dài mạch nguồn văn hóa qua các thế hệ.