Nối lại những cuộc chia xa từ Mùa Xuân 1968

Khác với nhiều đợt tìm kiếm trước đây chủ yếu dựa vào lời kể của nhân chứng hoặc các nguồn tư liệu lịch sử, lần khai quật này được triển khai trên cơ sở tổng hợp nhiều nguồn dữ liệu khác nhau. Theo Đại tá Bùi Yên Tĩnh, Phó Cục trưởng Cục Tác chiến (Bộ Tổng Tham mưu), Ban Chỉ đạo quyết định tiến hành khai quật sau khi đối chiếu, phân tích 5 nhóm thông tin quan trọng.

Đó là kết quả hội thảo xác minh khu vực nghi có mộ tập thể liệt sĩ được tổ chức vào cuối tháng 5; dữ liệu khảo sát các công trình ngầm trên tuyến đường Trường Chinh; thông tin về quá trình mở rộng, nâng cấp tuyến đường qua nhiều giai đoạn; các tài liệu liên quan đến công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại khu vực này trong nhiều năm qua; cùng kết quả khảo sát bằng radar xuyên đất.

Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà thăm hỏi, động viên và giao nhiệm vụ cho các lực lượng trực tiếp làm công tác thăm dò, khai quật ở đường Trường Chinh

Việc tổng hợp nhiều nguồn dữ liệu đã giúp lực lượng chức năng từng bước khoanh vùng các vị trí nghi vấn thay vì phải đào tìm trên diện rộng. Đáng chú ý, các tài liệu và hình ảnh do Nhóm nghiên cứu hỗn hợp Việt Nam - Hoa Kỳ cung cấp cũng góp phần làm sáng tỏ thêm những thông tin lịch sử liên quan đến các chiến sĩ thuộc Trung đoàn 24A (Mặt trận B3), Tiểu đoàn Đặc công 406 và Tiểu đoàn Bộ binh 304 đã hy sinh trong những trận chiến đấu ác liệt dịp Tết Mậu Thân năm 1968.

Sau gần sáu thập niên, từng nguồn tư liệu, từng bức ảnh, từng dữ liệu khảo sát hôm nay đang được ghép nối lại như những mảnh ký ức còn sót lại của chiến tranh, với hy vọng đưa cuộc tìm kiếm đến gần hơn với nơi những người lính năm xưa đang nằm lại.

Lần theo dấu vết còn lại của Mùa Xuân 1968

Điều khiến đợt tìm kiếm lần này trở nên đặc biệt là khu vực nghi có hài cốt liệt sĩ hiện nằm giữa một khu dân cư đông đúc. Nơi từng là chiến trường ác liệt trong những năm chiến tranh nay đã trở thành một trong những trục giao thông quan trọng của thành phố, với hệ thống điện, viễn thông, cấp thoát nước và nhiều công trình dân sinh hiện hữu. Chính vì vậy, việc xác định vị trí nghi có hài cốt trước khi khai quật được thực hiện hết sức thận trọng.

Qua khảo sát, các chuyên gia xác định nền đường cũ nằm gần khu vực dải phân cách hiện nay, trong khi rãnh chôn tập thể được nhận định nằm giữa hai tuyến đường Hàm Nghi và Trương Đăng Quế. Đây cũng là khu vực từng phát hiện hài cốt liệt sĩ trong các đợt tìm kiếm trước. Năm 2001, lực lượng chức năng quy tập được 8 hài cốt liệt sĩ gần giao lộ Trường Chinh - Hàm Nghi.

Đến năm 2008, thêm 22 hài cốt liệt sĩ tiếp tục được tìm thấy ở khu vực lân cận. Những kết quả đó cho thấy dọc tuyến đường Trường Chinh hiện nay nhiều khả năng vẫn còn những hài cốt chưa được phát hiện.

Lực lượng tìm kiếm sử dụng radar rà quét tìm hài cốt liệt sĩ

Để thu hẹp phạm vi tìm kiếm, trước khi triển khai khai quật, các chuyên gia địa vật lý đã thực hiện nhiều đợt khảo sát bằng radar xuyên đất. Theo Thượng tá Phạm Thị Thanh Vân, Phó Giám đốc Phân viện miền Trung (Viện Thiết kế, Tổng cục Hậu cần - Kỹ thuật), đây là lần đầu tiên công nghệ này được đưa vào hỗ trợ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Thiết bị hoạt động dựa trên nguyên lý phát sóng điện từ xuống lòng đất và thu nhận tín hiệu phản hồi.

Thông qua hệ thống phần mềm chuyên dụng, các kỹ sư có thể nhận diện nhiều loại vật thể như rễ cây, cáp điện, đường ống kỹ thuật, cống bê tông hoặc các dấu hiệu bất thường cần tiếp tục kiểm tra.

Tại hiện trường, khu vực khảo sát được chia thành nhiều lát cắt nhỏ cách nhau khoảng 3m. Từ dữ liệu thu thập được, các chuyên gia xây dựng bản đồ cấu trúc dưới lòng đất nhằm xác định chính xác hơn những vị trí cần đào thăm dò. Dù không thể thay thế công tác khai quật, công nghệ radar đã góp phần thu hẹp đáng kể phạm vi tìm kiếm, giảm ảnh hưởng đến hạ tầng đô thị và nâng cao khả năng tiếp cận đúng khu vực nghi vấn.

Trên cơ sở các dữ liệu lịch sử và kết quả khảo sát thực địa, Ban Chỉ đạo thống nhất triển khai đào 4 rãnh thăm dò tại những vị trí được đánh giá có nhiều khả năng liên quan. Các rãnh được thiết kế vuông góc với tuyến đường Trường Chinh, rộng từ 40 - 50cm và sâu khoảng 2m. Theo các chuyên gia, việc đào sâu là cần thiết bởi tuyến đường đã nhiều lần được nâng cấp, tôn tạo trong gần sáu thập niên qua, khiến địa tầng có nhiều thay đổi.

Đại tá Mai Kim Bình, Chính ủy Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Ngãi cho biết, giai đoạn đầu sẽ sử dụng máy móc để bóc lớp mặt đường nhằm rút ngắn thời gian thi công. Tuy nhiên, khi tiếp cận các lớp đất nghi vấn, toàn bộ quá trình tìm kiếm sẽ được thực hiện thủ công. “Vừa đào, vừa quan sát, đánh giá các dấu hiệu bất thường. Khi phát hiện dấu tích liên quan sẽ mở rộng phạm vi tìm kiếm”, ông Bình cho biết.

Mong những cuộc trở về được trọn vẹn

Bên cạnh sự tham gia của các cơ quan chuyên môn, cuộc tìm kiếm còn nhận được sự ủng hộ rộng rãi của người dân địa phương. Với nhiều người, việc tìm kiếm và quy tập hài cốt liệt sĩ không đơn thuần là một nhiệm vụ chuyên môn mà còn là cách thể hiện lòng tri ân đối với những người đã ngã xuống vì đất nước.

Ông Nguyễn Hồng, chủ một cơ sở kinh doanh nằm trong khu vực dự kiến đào thăm dò cho biết gia đình sẵn sàng tạo điều kiện nếu việc tìm kiếm cần sử dụng đến phần đất trước nhà. “Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ là việc việc làm rất ý nghĩa. Nếu cần phục vụ công tác tìm kiếm thì gia đình tôi hoàn toàn ủng hộ”, ông Hồng chia sẻ.

Cùng chung suy nghĩ ấy, bà Lâm Thị Điệp, người dân sinh sống nhiều năm trên tuyến đường Trường Chinh cho biết, bà con trong khu vực đều mong lực lượng chức năng sớm xác định được vị trí chính xác để các liệt sĩ được trở về. Sau gần sáu thập niên, nhiều người vẫn tin rằng mỗi hài cốt được tìm thấy sẽ giúp vơi đi phần nào những khoảng trống mà chiến tranh để lại.

Để tạo điều kiện thuận lợi cho công tác khảo sát và khai quật, chính quyền địa phương đã chủ động triển khai công tác tuyên truyền, vận động người dân trong khu vực. Theo ông Trịnh Công Sơn, Phó Chủ tịch UBND phường Đăk Cấm, địa phương đã thành lập các tổ công tác trực tiếp đến từng hộ dân để thông tin về mục đích, ý nghĩa của việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Qua nắm bắt tình hình, phần lớn người dân đều bày tỏ sự đồng thuận và sẵn sàng hỗ trợ. Nhiều hộ dân dọc tuyến đường Trường Chinh chấp nhận những ảnh hưởng nhất định đến sinh hoạt hoặc hoạt động kinh doanh để tạo điều kiện cho lực lượng chức năng tiếp cận hiện trường. Sự sẻ chia ấy đang góp phần giúp hành trình tìm kiếm những người lính còn nằm lại dưới lòng đất có thêm cơ hội đi đến đích.

Sau gần sáu thập niên, chiến tranh đã lùi vào quá khứ nhưng ở nhiều gia đình, sự chờ đợi vẫn chưa kết thúc. Có những người mẹ ra đi mà chưa biết nơi con mình nằm lại. Có những người con đã lớn lên trong ký ức về người cha chưa một lần trở về. Bởi vậy, mỗi cuộc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ đều mang theo hy vọng đoàn tụ. Mỗi người lính được tìm thấy là thêm một gia đình được nguôi ngoai, thêm một phần ký ức còn dang dở được khép lại bằng một cuộc đoàn viên muộn màng.