Nỗi lo mai một

CLB Bài chòi Sông Hàn thường xuyên có những buổi giao lưu với học sinh, sinh viên để giới thiệu và lan tỏa văn nghệ dân gian đến với thế hệ trẻ. Ảnh: ĐOÀN HẠO LƯƠNG

Thiếu môi trường nuôi dưỡng và phát triển

Nhà nghiên cứu Đinh Thị Trang, Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian thành phố Đà Nẵng cho hay, trong đời sống đương đại, các làn điệu lý ngày càng bị mai một do sự thay đổi cấu trúc xã hội, tư duy thẩm mỹ và sự lên ngôi của các loại hình giải trí hiện đại. Môi trường diễn xướng tự nhiên của các làn điệu lý vốn gắn liền với sinh hoạt cộng đồng, lao động sản xuất. Khi phương thức lao động thay đổi, các điệu lý không còn được cất lên tự nhiên trên đồng ruộng, sông nước. Các làn điệu lý đang dần mất đi “đất sống” vốn có. Công chúng, đặc biệt là thanh thiếu niên, thường ưu tiên các sản phẩm văn hóa có tính hào nhoáng, nhanh, dễ tiếp thu, trong khi đó những làn điệu dân ca đòi hỏi sự lắng đọng và am hiểu văn hóa truyền thống.

Trong khi đó, lực lượng chuyên gia nghiên cứu về văn nghệ dân gian còn mỏng; một số công trình mới dừng ở mức sưu tầm, thiếu những phân tích liên ngành và chiều sâu học thuật. Việc ứng dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, đặc biệt là vào công nghiệp văn hóa, còn khá khiêm tốn. Lớp nghệ nhân lớn tuổi am hiểu về làn điệu lý ngày càng thưa vắng, còn lớp trẻ lại ít mặn mà với vốn tri thức bản địa. Bên cạnh đó, tư liệu số chưa được hệ thống hóa, dẫn đến khó khăn trong chia sẻ và khai thác.

Biến di sản thành giá trị mới

Theo nghệ sĩ Huyền Tân, Chủ nhiệm CLB Bài chòi Sông Hàn, các điệu lý thường mượt mà, sâu đậm nghĩa tình, thể hiện sự cần cù, nhẫn nại, chịu thương chịu khó của cư dân nơi đây. Ngoài những điệu lý được cất lên trên những ruộng lúa, nương dâu hay sông nước, cũng có những điệu lý xuất phát trong các vở kịch trên sân khấu dân ca như đất hồ lòng hán, vè Quảng, lía phấu, lía phôn… Đặc biệt, điệu lý được sử dụng rất nhiều trong các vở kịch dân ca. Đây là môi trường tốt để người nghệ sĩ tiếp tục duy trì và phát triển chúng.

Mặc dù thời gian qua đã có những nỗ lực gìn giữ của các nghệ nhân, nhưng quá trình mai một vẫn diễn ra âm thầm trước sự thay đổi nhanh chóng của xã hội hiện đại. Ngày nay, điệu lý xứ Quảng chủ yếu được trình diễn trong các dịp sinh hoạt lễ hội dân gian. Nó không chỉ là âm nhạc mà còn là “mạch văn hóa” nối liền những nếp sinh hoạt, cách nói của người dân Quảng Nam - Đà Nẵng.

Do đó, thành phố cần có chính sách, chế độ đãi ngộ cho nghệ nhân nhằm khuyến khích duy trì và phát huy dòng nhạc dân gian độc đáo này. Các làn điệu lý nên được cải biên, đưa vào sân khấu, hoặc kết hợp với âm nhạc hiện đại để phù hợp với thẩm mỹ đương đại. Việc bảo tồn cần sự kết hợp giữa chính sách, giáo dục và tạo ra các không gian diễn xướng mới để các làn điệu lý có thể “sống” thay vì chỉ được “trưng bày”.

Theo ThS. Lê Hưng Tiến, giảng viên Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng) trong tiến trình lịch sử, âm nhạc miền Trung đã hình thành nên bản sắc riêng biệt, là sự giao thoa giữa tính bác học cung đình, sự mộc mạc dân gian và vẻ u huyền của các nền văn hóa bản địa. Mỗi làn điệu dân ca miền Trung không chỉ là phương tiện giải trí mà là một bảo tàng ký ức sống động. Đối với người nghệ sĩ miền Trung, dân ca không chỉ là tài liệu học thuật mà là một phần bản sắc cá nhân. Từ tiếng hò trên sông nước Quảng Nam đến điệu hát lý của người Cơ Tu đều trở thành mạch nguồn sáng tạo tự thân. Sự tác động của âm hưởng dân gian lên tâm thức con người miền Trung là sự tác động đa chiều, nó vừa xoa dịu nỗi đau của thiên tai, chiến tranh (ký ức hậu chiến), vừa khơi gợi niềm tự hào dân tộc. Đây chính là chất liệu quan trọng nhất để người nghệ sĩ đương đại thực hiện những “vết cắt” âm nhạc, biến di sản thành những giá trị mới phù hợp với hơi thở thời đại.