Nói pháp luật bằng cách người dân hiểu

 Hội nghị tập huấn bồi dưỡng nghiệp vụ công tác thông tin tuyên truyền, thông tin đối ngoại cho người làm công tác thông tin đối ngoại khu vực biên giới ngày 15/10 tại Gia Lai - Ảnh: Nam Sơn

Từ khuôn khổ chính sách đến khả năng tiếp cận thực chất 

Ngày 3/2/2026, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 233/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phổ biến, giáo dục pháp luật phù hợp với đối tượng, địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026–2035. Đề án đặt ra yêu cầu quan trọng: nội dung pháp luật phải gắn với phong tục, tập quán, sinh kế và nhu cầu an sinh; chú trọng phổ biến bằng tiếng dân tộc thiểu số đối với đồng bào chưa thông thạo tiếng Việt; đồng thời phát huy vai trò của bí thư chi bộ, trưởng thôn, người có uy tín và chức sắc tôn giáo trong cộng đồng.

Điểm đáng chú ý không chỉ nằm ở việc mở rộng đối tượng, hình thức tuyên truyền, mà còn ở yêu cầu gắn trách nhiệm phổ biến, giáo dục pháp luật với đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ và bố trí nguồn lực. Điều đó cho thấy, đưa pháp luật đến với người dân không đơn thuần là hoạt động truyền thông, mà là một nhiệm vụ cần được tổ chức, bảo đảm điều kiện và đánh giá bằng kết quả cụ thể.

Tại Gia Lai, Kế hoạch số 24/KH-UBND ngày 21/1/2026 cụ thể hóa Đề án “Tăng cường năng lực tiếp cận pháp luật của người dân” được phê duyệt tại Quyết định số 977/QĐ-TTg ngày 11/8/2022, với các nội dung như truyền thông, phát hành tài liệu, củng cố đường dây nóng và dự kiến tập huấn báo cáo viên, tuyên truyền viên, công chức cấp xã trong quý III/2026. Theo hồ sơ được cung cấp, tỉnh đã tổ chức tập huấn cho 248/270 đại biểu thuộc 135 xã, phường về hệ thống đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật theo Quyết định số 27/2025/QĐ-TTg, có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.

Tuy nhiên, năng lực đánh giá chuẩn tiếp cận pháp luật của cán bộ và khả năng tiếp cận pháp luật của người dân là hai vấn đề có liên quan nhưng không đồng nhất. Một địa phương có thể hoàn thành các tiêu chí về tổ chức, nhân lực, tài liệu và hoạt động tuyên truyền, song điều đó chưa tự động chứng minh người dân đã hiểu và biết cách vận dụng pháp luật.

Rào cản không chỉ nằm ở ngôn ngữ 

Ban Chỉ đạo Đề án 1371 tỉnh Gia Lai tổ chức chương trình tuyên truyền, phổ biến pháp luật lồng ghép với khám chữa bệnh miễn phí cho nhân dân các phường Hoài Nhơn, Hoài Nhơn Bắc và Hoài Nhơn Đông - Ảnh: Nam Sơn

Những khó khăn trong phổ biến, giáo dục pháp luật tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số không phải vấn đề mới. Theo Sở Tư pháp Gia Lai Tỉnh Gia Lai có 34 dân tộc, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 46,23% dân số, chủ yếu là người Jrai và Bahnar. Những hạn chế như trình độ học vấn, khả năng đọc và sử dụng tiếng Việt của một bộ phận người dân còn hạn chế; thời gian sinh hoạt gắn với mùa vụ; sự phối hợp giữa các cơ quan, đơn vị chưa chặt chẽ.

Các rào cản được nhận diện khi đó vẫn gợi mở những câu hỏi cần kiểm chứng trong quá trình tác nghiệp: Người dân đang gặp khó khăn ở khâu nào khi tiếp cận pháp luật? Rào cản ngôn ngữ đã được tháo gỡ đến đâu? Nội dung tuyên truyền có phù hợp với trình độ tiếp nhận, thời gian lao động và những vấn đề người dân thực sự cần giải quyết hay chưa?

Hiểu pháp luật không chỉ phụ thuộc vào việc người nghe có biết tiếng Việt hay không. Một quy định được đọc đầy đủ, chính xác nhưng sử dụng quá nhiều thuật ngữ chuyên môn vẫn có thể khó tiếp nhận. Một buổi tuyên truyền được tổ chức đúng kế hoạch nhưng không gắn với tình huống cụ thể của cộng đồng cũng khó tạo ra khả năng vận dụng. Nếu người dân nghe xong mà vẫn không biết phải làm gì khi có tranh chấp đất đai, cần xác nhận một chế độ chính sách, muốn tiếp cận trợ giúp pháp lý hay thực hiện thủ tục hành chính, thì hiệu quả của hoạt động tuyên truyền vẫn là câu hỏi cần được trả lời.

Kế hoạch tuyên truyền năm 2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo dự kiến chuyển thể một số nội dung sang tiếng Gia Rai, cùng các tiếng Mông, Thái, Ê Đê và Khmer, để phát qua hệ thống loa truyền thanh bằng mã QR. Đây là hướng tiếp cận có thể mở rộng khả năng tiếp nhận thông tin, nhất là tại những địa bàn người dân khó tham gia trực tiếp các buổi tuyên truyền. Tuy nhiên, công nghệ chỉ tạo thêm kênh truyền tải, không tự bảo đảm thông tin đến đúng người và được hiểu đúng.

Từ góc độ quản lý và sử dụng nguồn lực công, hiệu quả phổ biến, giáo dục pháp luật cũng cần được xem xét trên cả chuỗi kết quả. Để trả lời, Gia Lai cần có dữ liệu không chỉ về số lượng hoạt động mà còn về chất lượng tiếp nhận. Thực tiễn triển khai trong năm 2026 cho thấy địa phương đang chủ động đa dạng hóa các kênh tiếp cận nhằm tháo gỡ rào cản thụ hưởng. Các mô hình mới như "sổ tay số", câu lạc bộ pháp luật trường học, hay việc tổ chức thành công 6 diễn đàn thanh thiếu niên tại khu vực phía Tây tỉnh trong quý III/2026 đã mang lại hiệu ứng lan tỏa tích cực. Đặc biệt, việc đưa pháp luật về cơ sở đang được lồng ghép linh hoạt; điển hình là trong tháng 8/2026, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh đã lồng ghép thực hiện Đề án 1371, kết hợp tuyên truyền pháp luật với tổ chức khám chữa bệnh miễn phí cho đồng bào tại xã Ia Mơ. 

Về mặt nguồn lực, Hội đồng Nhân dân tỉnh Gia Lai đã ban hành Nghị quyết số 05/2025/NQ-HĐND quy định mức chi cụ thể cho công tác phổ biến, giáo dục pháp luật và hòa giải ở cơ sở. Đây là điểm tựa pháp lý vững chắc để giải quyết bài toán kinh phí, đảm bảo các hoạt động tuyên truyền không bị đứt gãy khi đi xuống tận thôn, làng.

Một buổi phổ biến pháp luật có thể kết thúc khi cán bộ hoàn thành bài trình bày, nhưng quá trình tiếp cận pháp luật của người dân không kết thúc ở đó. Giá trị của buổi tuyên truyền chỉ thực sự được thể hiện khi người nghe hiểu điều gì đang liên quan đến mình, biết cần làm gì và tìm được nơi hỗ trợ khi không thể tự giải quyết. Khi nguồn lực được bố trí đúng nhu cầu, người truyền đạt phù hợp với cộng đồng và kết quả được đánh giá bằng khả năng vận dụng của người dân, pháp luật mới thực sự trở thành điểm tựa trong đời sống thường ngày.