Nơm tre từ chợ quê lên 'chợ số'

Từ phiên chợ quê đến đơn hàng trên mạng

Tiếng dao chẻ tre vẫn vang lên mỗi sáng trong ngôi nhà nhỏ ở làng Hoàng Tiến, xã Hải Châu, Nghệ An. Trong sân nhà, những thân tre gai được xếp thành từng đống, dây mây phơi dưới nắng, còn những người thợ với đôi bàn tay chai sần vẫn cặm cụi đan từng nan nơm như cách cha ông họ đã làm suốt hơn một thế kỷ.

Người dân làng Hoàng Tiến, xã Hải Châu, giữ nghề truyền thống đan nơm.

Mỗi khi hoàn thiện sản phẩm, anh Nguyễn Đình Trọng (49 tuổi) - người trẻ nhất còn theo nghề trong thôn - lại cẩn thận lau sạch từng chiếc nơm, chọn góc chụp đẹp rồi quay video, đăng lên Facebook, TikTok để tìm khách hàng.

“Từ năm 2024, thấy các phiên chợ quê ngày càng vắng, nhiều hôm mang nơm đi bán rồi lại gánh về, tôi nghĩ người ta đã quen mua hàng trên mạng thì mình cũng phải thử. Không ngờ, chỉ sau một thời gian đăng bài, khách từ Cà Mau, Đắk Lắk, Quảng Nam... đã gọi điện đặt mua”, anh Trọng kể.

Nhờ những “phiên chợ” trên không gian số, chiếc nơm tre của làng Hoàng Tiến không còn chỉ phục vụ người dân trong vùng. Có người mua để úp cá như cách truyền thống, có người đặt làm vật trang trí cho homestay, quán cà phê hay nhà hàng mang phong cách đồng quê.

Những người thợ cần mẫn đan từng chiếc nơm theo phương pháp thủ công đã được lưu truyền hơn một thế kỷ.

“Điều khiến tôi vui nhất không phải bán được nhiều hơn mà là có rất nhiều người lần đầu biết đến chiếc nơm. Họ xem video rồi nhắn tin hỏi cách làm, hỏi chiếc nơm dùng để làm gì. Có người còn bảo không ngờ một sản phẩm thủ công lại đòi hỏi nhiều công sức đến thế”, anh Trọng nói.

Ít ai biết rằng, phía sau những đoạn video chỉ kéo dài vài chục giây là nhiều tháng chuẩn bị nguyên liệu. Tre sau khi mua về phải ngâm dưới nước từ 3-6 tháng để chống mối mọt rồi mới chẻ thành hàng trăm nan nhỏ. Từng nan tre được vót đều, từng sợi mây được chuốt nhẵn trước khi người thợ bắt đầu đan.

Để hoàn thiện một chiếc nơm dài khoảng 50-70cm, người thợ phải trải qua hàng loạt công đoạn như chẻ tre, chẻ mây, vót răng, chuốt mây, uốn vành, bện đầu, bện chân, vô vành, nức tay cầm... Mỗi chiếc được tạo nên từ khoảng 60-80 nan tre kết hợp dây mây đan xen khéo léo. Dù đã thành thạo, mỗi ngày một người cũng chỉ làm được khoảng hai chiếc.

Anh Nguyễn Đình Trọng kiểm tra các đơn hàng trên các nền tảng số.

Những đôi bàn tay đã sạm màu thời gian vẫn kiên nhẫn đan từng nan tre, gửi vào đó không chỉ sự khéo léo mà còn cả niềm hy vọng rằng, từ những đơn hàng trên Facebook hay TikTok, nghề đan nơm hơn trăm năm tuổi sẽ còn cơ hội được tiếp nối.

Giữ nghề giữa nỗi lo người thưa, tre hiếm

Dẫu những đơn hàng từ mạng xã hội đã giúp chiếc nơm đi xa hơn, người làng Hoàng Tiến vẫn không giấu nổi nỗi lo khi nhìn vào thực tế của làng nghề. Nếu cách đây khoảng 10 năm, cả thôn có tới 60 hộ làm nghề thì nay chỉ còn hơn chục hộ còn giữ lửa.

Trong căn nhà chất đầy tre, ông Nguyễn Thanh Thường chậm rãi vuốt những nan tre vừa chẻ. Ông Thường kể, cầm dao chẻ tre từ khi mới hơn 10 tuổi. Đến nay, ông đã là thế hệ thứ ba trong gia đình nối nghiệp đan nơm.

“Nghề này nuôi lớn biết bao thế hệ trong làng. Hồi trước, đi dọc xóm nhà nào cũng nghe tiếng chẻ tre, tiếng đan nơm. Bây giờ muốn nghe lại âm thanh ấy cũng khó”, ông Thường trầm ngâm.

Ông Thường miệt mài đan nơm.

Điều khiến ông trăn trở không chỉ là người làm nghề ngày càng ít mà còn bởi nguyên liệu ngày càng khó kiếm. Tre gai đạt chuẩn giờ phải tìm lên tận các xã miền núi Nghệ An, Thanh Hóa. Có thời điểm, người dân còn phải nhập tre từ Lào vì trong tỉnh không còn nguồn phù hợp.

Chi phí nguyên liệu tăng, công làm nhiều nhưng giá bán mỗi chiếc nơm chỉ dao động 150.000 - 200.000 đồng. Mỗi tháng, người thợ thu nhập khoảng 5-7 triệu đồng nếu tranh thủ làm trong thời gian nông nhàn. “Thu nhập ấy không đủ để giữ chân lớp trẻ”, ông Thường thở dài.

Mỗi chiếc nơm tre phải trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ.

Ông Bùi Xuân Bốn - người có gần 70 năm gắn bó với nghề, vẫn cần mẫn đan từng mối nối. Đôi bàn tay đã hằn đầy nếp nhăn nhưng từng động tác vẫn thuần thục như một phản xạ.

Ông Bốn nói, nghề đan nơm giờ chủ yếu do những người cao tuổi duy trì. Nhiều người trẻ vẫn biết đan nhưng không chọn gắn bó. Thu nhập từ nghề thấp, trong khi làm công ty ổn định hơn nên họ rời quê đi làm xa.

“Ngày trước chúng tôi đan xong thì gánh ra chợ bán. Bây giờ già rồi, chỉ ở nhà đan. Việc bán hàng để con cháu lo trên mạng. Mình không biết Facebook, TikTok là gì, nhưng thấy chiếc nơm của làng đi được khắp nơi cũng mừng”, ông Bốn chia sẻ.

Những chiếc nơm tre sau khi hoàn thiện được gửi đến khách hàng ở nhiều tỉnh, thành trên cả nước.

Điều đáng quý là dù số hộ làm nghề ngày càng ít, những người ở lại vẫn chưa từng nghĩ đến chuyện bỏ nghề. Họ vẫn kiên nhẫn chẻ từng nan tre, uốn từng vành nơm, truyền lại từng kỹ thuật cho con cháu mỗi khi có dịp.

Có thể, mạng xã hội chưa đủ để giải quyết mọi khó khăn của làng nghề, cũng chưa thể giữ tất cả người trẻ ở lại. Nhưng ít nhất, nhờ những “phiên chợ” trên không gian số, chiếc nơm tre Hoàng Tiến đã có thêm cơ hội bước ra khỏi lũy tre làng, mang theo câu chuyện về một nghề cổ đang nỗ lực thích nghi với thời đại mới.

Ông Nguyễn Tấn Dương - Chủ tịch Hội Nông dân xã Hải Châu - cho biết: “Thôn Hoàng Tiến hiện có 15 hộ với khoảng 50 lao động duy trì nghề đan nơm truyền thống. Việc người dân chủ động đưa sản phẩm lên các nền tảng như Facebook, TikTok là tín hiệu tích cực trong quá trình chuyển đổi số ở khu vực nông thôn, góp phần mở rộng thị trường tiêu thụ cho sản phẩm làng nghề.

Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục hỗ trợ người dân nâng cao kỹ năng bán hàng trực tuyến, quảng bá sản phẩm trên môi trường số, qua đó góp phần bảo tồn nghề truyền thống và cải thiện thu nhập cho người dân”.