Non nước Cao Bằng - Nơi di sản thiên nhiên hòa quyện cùng bản sắc văn hóa

Dấu ấn của lịch sử Trái đất

Được UNESCO công nhận là CVĐC Toàn cầu năm 2018, Non nước Cao Bằng sở hữu hệ thống di sản địa chất có giá trị khoa học và cảnh quan đặc sắc. Với diện tích hơn 3.683 km², trải rộng qua 33 xã, phường, nơi đây lưu giữ những dấu tích phản ánh quá trình hình thành, vận động và biến đổi lâu dài của vỏ Trái đất.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Tân Văn, thành viên Hội đồng CVĐC Toàn cầu UNESCO, trên 4 tuyến trải nghiệm CVĐC Non nước Cao Bằng có nhiều giá trị trình kiến tạo vỏ trái đất trên 500 triệu năm. Nổi bật trong vùng công viên là địa hình karst đá vôi được hình thành qua hàng triệu năm, với hệ thống núi đá, thung lũng, hang động, sông suối và các dạng địa mạo độc đáo. Những đặc điểm này không chỉ tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng Đông Bắc mà còn cung cấp nguồn tư liệu có giá trị phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục và tìm hiểu lịch sử địa chất.

Các điểm di sản tiêu biểu như: thác Bản Giốc, động Ngườm Ngao, hồ Thang Hen, đèo Mã Phục,… góp phần thể hiện sự đa dạng của địa hình và quá trình kiến tạo tự nhiên. Mỗi khu vực mang những đặc điểm riêng, phản ánh mối quan hệ giữa cấu trúc địa chất, nguồn nước và quá trình hình thành cảnh quan. Qua đó, công viên trở thành không gian nghiên cứu, trải nghiệm thực tế, giúp nâng cao nhận thức về giá trị của tài nguyên địa chất và yêu cầu bảo vệ di sản.

Không chỉ có giá trị về địa chất, địa mạo, khu vực công viên còn sở hữu hệ sinh thái đa dạng, gắn với rừng, núi đá vôi, sông, hồ và các thung lũng. Sự phong phú về điều kiện tự nhiên tạo môi trường sống cho nhiều loài động, thực vật, góp phần duy trì cân bằng sinh thái và bảo tồn nguồn tài nguyên sinh học. Đây cũng là cơ sở để phát triển các loại hình du lịch sinh thái, khám phá thiên nhiên gắn với giáo dục môi trường.

Công viên địa chất Non nước Cao Bằng sở hữu hệ thống di sản địa chất có giá trị khoa học và cảnh quan đặc sắc.

Không gian văn hóa đa dạng

Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng nằm trong không gian cư trú lâu đời của nhiều dân tộc, tạo nên sự đa dạng, phong phú trong đời sống văn hóa. Qua nhiều thế hệ, cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Lô Lô… đã hình thành và lưu giữ hệ thống tri thức dân gian, phong tục, tập quán gắn bó mật thiết với môi trường tự nhiên.

Đáng chú ý, trong đời sống văn hóa của cư dân bản địa, núi non, hang động, sông suối và những cảnh quan đặc trưng không chỉ là không gian sinh tồn mà còn gắn với các truyền thuyết, truyện kể dân gian và quan niệm về thế giới tự nhiên. Những câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ phản ánh cách cộng đồng lý giải sự hình thành cảnh quan, gửi gắm kinh nghiệm sống và bồi đắp mối quan hệ gắn bó giữa con người với thiên nhiên. Đây là một trong những yếu tố góp phần tạo nên chiều sâu văn hóa và bản sắc riêng.

Các giá trị văn hóa của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng được thể hiện qua hệ thống di sản vật thể và phi vật thể phong phú, gắn liền với đời sống, tập quán và quá trình lao động, sáng tạo của cộng đồng các dân tộc. Tiêu biểu có các làng nghề truyền thống như: Làng hương Phja Thắp, làng rèn Phúc Sen, làng giấy bản Dìa Trên… cùng những giá trị văn hóa dân gian, lễ hội, dân ca và tri thức bản địa được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Sự đa dạng này phản ánh mối quan hệ gắn bó giữa con người với môi trường tự nhiên, đồng thời tạo nên bản sắc riêng cho vùng di sản. 

Bên cạnh những giá trị địa chất, cảnh quan và văn hóa, CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng còn sở hữu hệ thống di tích lịch sử phong phú, gắn với những dấu mốc quan trọng trong tiến trình đấu tranh cách mạng của dân tộc. Nổi bật là Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó, Khu di tích Quốc gia đặc biệt rừng Trần Hưng Đạo và Khu di tích Quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950. Cùng với các di tích lịch sử, văn hóa khác trong vùng CVĐC, những địa danh này góp phần làm phong phú giá trị di sản, kết nối lịch sử với cảnh quan và đời sống cộng đồng, đồng thời tạo cơ sở phát triển các hoạt động tham quan, tìm hiểu và giáo dục truyền thống.

Điểm đáng chú ý là các giá trị địa chất, sinh thái, văn hóa và lịch sử không tồn tại biệt lập mà có mối quan hệ chặt chẽ. Núi, rừng, sông, suối, thác nước, hang động không chỉ được nhìn nhận như cảnh quan thiên nhiên mà còn gắn với ký ức cộng đồng, niềm tin. Chính sự giao thoa giữa cảnh quan địa chất và đời sống văn hóa tạo nên sức hấp dẫn riêng của vùng đất.

Nghề dệt thổ cẩm truyền thống của người dân địa phương.

Phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững

Việc UNESCO công nhận Non nước Cao Bằng là Công viên địa chất Toàn cầu năm 2018 tạo thêm cơ hội để địa phương quảng bá hình ảnh, mở rộng hợp tác và phát triển du lịch dựa trên các giá trị di sản. Tuy nhiên, danh hiệu quốc tế không chỉ là lợi thế về thương hiệu mà còn đặt ra yêu cầu duy trì các tiêu chí bảo tồn, quản lý hiệu quả tài nguyên và bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng.

Các giá trị của công viên có khả năng tạo nên nhiều sản phẩm du lịch đặc thù, từ khám phá địa chất, trải nghiệm sinh thái đến tìm hiểu văn hóa bản địa và lịch sử cách mạng. Việc kết nối các điểm di sản thành tuyến, hành trình trải nghiệm có chủ đề giúp du khách hiểu rõ hơn về vùng đất, thay vì chỉ tham quan từng danh thắng riêng lẻ. Đồng thời đây cũng là cơ sở để kéo dài thời gian lưu trú, đa dạng hóa dịch vụ và gia tăng giá trị kinh tế từ hoạt động du lịch.

Trong quá trình đó, người dân địa phương giữ vai trò quan trọng. Các mô hình homestay, du lịch cộng đồng, giới thiệu ẩm thực, sản phẩm thủ công và trải nghiệm văn hóa truyền thống tạo cơ hội để cộng đồng tham gia trực tiếp vào chuỗi dịch vụ du lịch. Khi sinh kế được cải thiện từ chính những giá trị di sản, người dân có thêm động lực gìn giữ cảnh quan, bảo vệ môi trường và trao truyền các giá trị văn hóa cho thế hệ sau.

Anh Bùi Tuấn Hùng, chủ cơ sở Nhà mộc homestay, xã Trà Lĩnh cho biết: CVĐC Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng là danh hiệu cao quý, hoạt động kinh doanh homestay của gia đình tôi nhờ đó có điều kiện mở rộng, tạo thêm nguồn thu nhập. Đây cũng là động lực để chúng tôi tiếp tục đầu tư, nâng cao chất lượng dịch vụ, giới thiệu những nét đặc sắc của quê hương đến du khách, qua đó góp phần đưa hình ảnh Cao Bằng đến gần hơn với bạn bè trong nước và quốc tế.

Phát triển du lịch trong vùng CVĐC Non nước Cao Bằng vẫn cần đi đôi với kiểm soát tác động đến môi trường tự nhiên, bảo vệ cảnh quan, quản lý hoạt động xây dựng và khai thác tài nguyên. Công tác tuyên truyền, giáo dục di sản cần được triển khai thường xuyên, giúp người dân, doanh nghiệp và du khách hiểu rõ trách nhiệm trong bảo tồn. Cùng với đó, cần tăng cường liên kết giữa các ngành, địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng; nâng cao chất lượng sản phẩm, nguồn nhân lực và hiệu quả quảng bá hình ảnh Non nước Cao Bằng.

Tháng 4/2026, Non nước Cao Bằng tiếp tục được UNESCO công nhận là Công viên địa chất Toàn cầu sau kỳ tái thẩm định lần thứ hai, khẳng định những nỗ lực của địa phương trong bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Đây vừa là sự ghi nhận, vừa đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện công tác quản lý, bảo vệ tài nguyên và nâng cao chất lượng phát triển du lịch trong giai đoạn mới.

Với hệ thống di sản địa chất độc đáo, thiên nhiên đa dạng, chiều sâu văn hóa và lịch sử, Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng có nền tảng quan trọng để phát triển theo hướng bền vững. Phát huy hiệu quả những giá trị này không chỉ góp phần nâng cao vị thế của Cao Bằng trong mạng lưới công viên địa chất toàn cầu mà còn hướng tới mục tiêu bảo tồn di sản gắn với phát triển kinh tế - xã hội, cải thiện đời sống nhân dân và gìn giữ tài nguyên cho các thế hệ tương lai.