Nông dân Ba Lan từng giúp người Ukraine tị nạn, nay lo mất sinh kế nếu Ukraine vào EU

Ông Miroslaw Halej, 63 tuổi, một nông dân người Ba Lan, đang lái máy kéo trên cánh đồng cải dầu cạnh trang trại của mình gần biên giới Ukraine ở Oszczow, Ba Lan, ngày 6/10. Ảnh: Reuters.

Khi Nga đưa quân vào Ukraine năm 2022, ông Miroslaw Halej, một nông dân sống ở miền Đông Ba Lan, đã chung tay giúp đỡ dòng người Ukraine chạy sang nước này lánh nạn. Ngôi làng nơi ông sinh sống nằm gần biên giới hai nước, khi ấy chứng kiến làn sóng người tị nạn đổ sang Ba Lan.

Ban đầu, ông Halej tham gia phân phát thực phẩm, quần áo cho những người mới đến. Nhưng khi chiến sự kéo dài, suy nghĩ của ông dần thay đổi.

Từ cảm thông, ông chuyển sang bất bình khi nhận thấy một số người Ukraine sang Ba Lan dường như có cuộc sống ngày càng khá giả, trong khi nông dân bản địa vẫn canh cánh nỗi lo về tương lai. Mối lo ấy càng lớn khi Ukraine đang nỗ lực gia nhập Liên minh châu Âu (EU).

“Không khí chắc chắn đã thay đổi”, ông Halej, 63 tuổi, nói. Khi đó, đàn gà đang đi lại trong trang trại của ông ở Oszczow-Kolonia, ngôi làng chỉ có khoảng 70 cư dân, cách thủ đô Warsaw khoảng 280 km về phía Đông Nam.

Ông Halej trồng lúa mì, củ cải đường, cải dầu và các loại đậu tại vùng biên giới. Ông cũng tham gia nhiều cuộc biểu tình của nông dân Ba Lan nhằm phản đối việc nhập khẩu ngũ cốc từ Ukraine.

Điều khiến ông lo ngại là ngành nông nghiệp Ukraine có quy mô lớn, trong khi chi phí sản xuất thấp hơn đáng kể so với các nước EU. Nếu được tự do tiếp cận thị trường châu Âu, nông sản giá rẻ từ Ukraine có thể tràn vào, gây sức ép lên nông dân trong khối.

“Điều chúng tôi lo nhất là giá nông sản sẽ giảm. Nếu thị trường hoàn toàn tự do, chúng tôi không thể cạnh tranh nổi”, ông nói.

Gia nhập EU trong thời gian tới là mục tiêu quan trọng của Ukraine, trong nỗ lực thoát khỏi ảnh hưởng của Moscow. Tuy nhiên, ngay trong khối gồm 450 triệu dân này, không ít ý kiến vẫn hoài nghi về khả năng Kiev sớm đạt được mục tiêu.

Một số lãnh đạo châu Âu cho biết họ hy vọng Ukraine có thể gia nhập EU trong vài năm tới.

Thế nhưng, khi trao đổi riêng với Reuters, hơn một chục nhà ngoại giao và quan chức các nước thành viên tỏ ra thận trọng hơn. Họ cho rằng Kiev và EU còn phải vượt qua hàng loạt trở ngại lớn trước khi Ukraine có thể chính thức gia nhập khối.

“Đi khắp nơi, bạn sẽ nhận ra rằng tại nhiều quốc gia, các chính trị gia không nghĩ Ukraine có thể gia nhập EU trong vòng 10 năm tới”, ông Gerald Knaus, Chủ tịch tổ chức nghiên cứu Sáng kiến Ổn định châu Âu (European Stability Initiative), nhận định.

Dù vậy, ông Knaus, chuyên gia về tiến trình mở rộng EU, cảnh báo rằng nếu Brussels phát đi thông điệp cho thấy họ không thực sự nghiêm túc với việc kết nạp Ukraine, điều đó có thể khiến người dân nước này mất tinh thần. Đây là kịch bản mà không ai ở châu Âu muốn chứng kiến.

Nông dân thu hoạch khoai tây bằng máy móc trên một cánh đồng ở Somianka gần Warsaw, Ba Lan, ngày 7/10. Ảnh: Reuters.

Làn sóng phản đối gia tăng

Ngay cả với những hồ sơ thuận lợi, một quốc gia muốn gia nhập EU cũng phải trải qua nhiều năm đàm phán và sửa đổi luật pháp để đáp ứng các tiêu chuẩn về chính trị, dân chủ và kinh tế của khối.

Với Ukraine, con đường này còn khó khăn hơn bởi cuộc chiến vẫn chưa có hồi kết, tình trạng tham nhũng đã ăn sâu trong nhiều năm và quy mô đất nước quá lớn, khiến quá trình hội nhập thêm phức tạp.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ukraine Heorhii Tykhyi cho rằng sự hoài nghi của một số nước EU là điều có thể hiểu được. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: “Đưa Ukraine vào Liên minh châu Âu cũng mang lại lợi ích cho chính EU”.

“Đây không đơn thuần là chuyện Ukraine muốn gia nhập EU. Ukraine đang sở hữu lực lượng quân đội có năng lực cao, dày dạn kinh nghiệm chiến đấu và sẵn sàng tác chiến nhất châu Âu, với quân số một triệu người”, ông nói.

Một trở ngại khác là sự trỗi dậy của các đảng dân túy phản đối việc kết nạp Ukraine tại một số nước thành viên. Muốn gia nhập EU, một quốc gia ứng cử viên phải được cả 27 nước thành viên chấp thuận. Tại Pháp, nhiều khả năng vấn đề Ukraine gia nhập EU sẽ được đưa ra trưng cầu dân ý.

Theo khảo sát do Quỹ Bertelsmann Stiftung của Đức công bố hồi tháng 10, chỉ 47% người dân EU ủng hộ việc Ukraine gia nhập khối trong những năm tới. Tỷ lệ này đã giảm đáng kể so với mức 69% hồi tháng 3/2022.

Tại Pháp và Ba Lan, có tới 57% số người được hỏi phản đối việc Ukraine gia nhập EU trong những năm tới. Tỷ lệ này ở Đức là 59%.

Một nhà ngoại giao cấp cao châu Âu, đề nghị giấu tên vì vấn đề liên quan đến các trao đổi chính trị nhạy cảm, cho rằng Ukraine khó có thể gia nhập EU trong vài năm tới.

Một nhà ngoại giao khác nhận định các chính phủ sẽ khó dành thời gian vận động cho việc mở rộng EU khi nhiều nước phải tổ chức bầu cử cấp quốc gia vào năm sau.

Theo các nhà phân tích chính trị, Mỹ phản đối Ukraine gia nhập NATO, vì vậy tư cách thành viên EU có thể là cơ hội lớn nhất để Kiev đạt được một thắng lợi về địa chính trị khi chiến tranh kết thúc.

Mục tiêu gia nhập EU cũng tạo động lực để Ukraine thực hiện các cải cách dân chủ, giới phân tích nhận định.

Những lãnh đạo ủng hộ mạnh mẽ việc đẩy nhanh tiến trình kết nạp, trong đó có các nước Baltic, cho rằng Ukraine sẽ giúp EU tăng cường sức mạnh và an ninh. Nước này có lực lượng quân đội đông đảo, giàu kinh nghiệm chiến đấu, đặc biệt trong lĩnh vực tác chiến bằng thiết bị bay không người lái (UAV).

Tại khu vực biên giới Ba Lan - Ukraine, một số người dân cũng cho rằng Ukraine gia nhập EU sẽ giúp tăng cường an ninh cho khu vực. Tuy nhiên, họ không muốn người dân châu Âu phải gánh chịu toàn bộ chi phí của quá trình này.

“Tôi cho rằng Ukraine gia nhập EU là điều có lợi cho Ba Lan, nhưng phải đi kèm những điều kiện nhất định”, ông Grzegorz Drewnik, thị trưởng đô thị Dolhobyczow, địa phương có làng Oszczow-Kolonia, nói.

Các cơ sở nông nghiệp ở phía biên giới Ukraine, nhìn từ Oszczow gần Dolhobyczow, Ba Lan, ngày 6/10. Ảnh: Reuters.

Các chính trị gia cực hữu dè dặt

EU chưa công bố ước tính mới nhất về chi phí kết nạp Ukraine. Con số này sẽ phụ thuộc vào kết quả đàm phán về quyền tiếp cận thị trường và các thỏa thuận chuyển tiếp.

Tuy nhiên, các chính trị gia cực hữu như bà Marine Le Pen của Pháp, người đang là gương mặt nổi bật trong cuộc đua vào Điện Élysée năm tới, đã bắt đầu nhấn mạnh những khoản chi phí mà việc kết nạp Ukraine có thể kéo theo.

“Nếu Ukraine gia nhập EU, chúng ta sẽ là bên chịu thiệt đầu tiên, thậm chí thiệt hại gấp đôi”, bà Le Pen viết trên mạng xã hội X. Theo bà, Pháp sẽ phải đối mặt với “cạnh tranh không công bằng khốc liệt”, đồng thời phần trợ cấp nông nghiệp mà nước này nhận từ EU có thể bị cắt giảm.

Đảng Sự lựa chọn vì nước Đức (AfD), lực lượng đang dẫn đầu các cuộc thăm dò dư luận tại nền kinh tế lớn nhất châu Âu, đã trình kiến nghị lên Quốc hội hồi tháng 9, yêu cầu chính phủ loại trừ khả năng Ukraine gia nhập EU.

Trước chiến tranh, Ukraine có khoảng 40 triệu dân. Nếu gia nhập EU, nước này nhiều khả năng sẽ trở thành quốc gia đông dân thứ năm hoặc thứ sáu trong khối. Với quy mô dân số như vậy, Kiev sẽ có tiếng nói đáng kể trong các quyết định chung của EU. Những quyết định này được thông qua theo nguyên tắc nhất trí hoặc bằng cơ chế bỏ phiếu dành trọng số lớn hơn cho các nước đông dân.

Theo các điều kiện gia nhập hiện hành, về lâu dài, người Ukraine sẽ được tự do đi lại và làm việc tại bất kỳ quốc gia thành viên nào. Ukraine cũng có thể nhận được những khoản tài trợ đáng kể từ Brussels để phát triển kinh tế.

Tuy nhiên, một nhà ngoại giao EU nói với Reuters rằng những quyền lợi này có thể bị trì hoãn hoặc tạm đình chỉ trong giai đoạn chuyển tiếp. EU cũng có thể phải cải tổ các quy định nội bộ để tiếp nhận một quốc gia có quy mô lớn như Ukraine.

Một số nước thành viên đã phát tín hiệu phản đối những thay đổi có thể làm suy giảm ảnh hưởng hoặc quyền lực của họ trong khối.

EU tính các phương án khác

Những lo ngại trên đã thúc đẩy một số nước thành viên đề xuất các phương án giúp các quốc gia ứng cử viên xích lại gần EU hơn trước khi chính thức gia nhập. Các đề xuất cũng nhằm bảo đảm cơ chế ra quyết định của khối không bị ảnh hưởng sau khi kết nạp thành viên mới.

Thủ tướng Đức Friedrich Merz từng đề xuất trao cho Ukraine quy chế “thành viên liên kết”. Theo phương án này, quan chức Ukraine có thể tham dự các hội nghị thượng đỉnh và cuộc họp cấp bộ trưởng của EU, nhưng không có quyền bỏ phiếu.

Ukraine phản đối ý tưởng trên, cho rằng quy chế này không công bằng vì Kiev sẽ không có tiếng nói trong các quyết định của khối.

Ủy ban châu Âu, cơ quan điều hành của EU, đề xuất đẩy mạnh việc hội nhập từng bước. Theo đó, các nước ứng cử viên có thể tham gia những chương trình và lĩnh vực kinh tế của khối như năng lượng, giao thông, kỹ thuật số và quốc phòng ngay khi đáp ứng các tiêu chí tương ứng.

Ủy ban cũng đề xuất áp dụng giới hạn đối với các khoản hỗ trợ tài chính và quyền tiếp cận thị trường dành cho những mặt hàng nông sản “nhạy cảm” của Ukraine.

Trở lại làng Oszczow-Kolonia, ông Halej cho biết những biện pháp như vậy có thể khiến ông cân nhắc lại lập trường phản đối Ukraine gia nhập EU.

“Chẳng hạn, nếu họ quy định rõ mỗi mặt hàng chỉ được bán với số lượng nhất định, thì có lẽ mọi chuyện vẫn có thể chấp nhận được. Nhưng nếu thị trường không được kiểm soát, thì tôi vẫn phản đối”, ông nói.