Nông sản lên 'sóng' thương mại điện tử: Từ kỳ vọng đến bài toán giảm nghèo bền vững

Theo Hiệp hội TMĐT Việt Nam (VECOM), quy mô thị trường TMĐT năm 2025 đạt khoảng 38,5 tỷ USD, tăng trưởng 21% so với năm 2024.

Cầu nối mở sinh kế bền vững

Sự bùng nổ này minh chứng cho sự dịch chuyển mang tính bản lề khi không gian mạng thực sự trở thành một "thị trường lớn thứ hai" song hành cùng hệ thống phân phối truyền thống.

Tại xã Mai Sơn, tỉnh Sơn La, HTX Thành Cường trước đây có đầu ra phụ thuộc hoàn toàn vào nhà phân phối thì nay đã chủ động đẩy mạnh bán hàng trên các nền tảng trực tuyến. Việc đăng tải hình ảnh thực tế và cập nhật thông tin minh bạch giúp HTX mở rộng tệp khách hàng, nhanh chóng nắm bắt thị hiếu để điều chỉnh phương thức kinh doanh. Ông Lèo Văn Lếch, Giám đốc HTX, chia sẻ kinh doanh trên không gian số nói chung, sàn TMĐT nói riêng giúp đơn vị tiếp cận người tiêu dùng trực tiếp và hiệu quả hơn hẳn, đồng thời HTX đang tập trung nâng cao kỹ năng số cho đội ngũ phụ trách để duy trì vận hành bài bản.

Tại tỉnh Thái Nguyên, HTX Thiên An do chị Lý Thị Quyên, người phụ nữ dân tộc Dao, làm chủ đã ưu tiên đưa sản phẩm lên môi trường trực tuyến và các sàn TMĐT. Nhờ đó, các sản phẩm mang đậm bản sắc như thuốc tắm người Dao, gối ôm thảo dược, túi thơm, trang phục truyền thống đã được gửi đi nhiều tỉnh, thành phố. Chị Quyên khẳng định TMĐT giúp HTX tiếp cận khách hàng thuận lợi, nâng cao hiệu quả bán hàng, từ đó giải quyết việc làm tại chỗ cho nhiều lao động địa phương và tạo động lực để HTX chú trọng nâng cao chất lượng sản phẩm.

HTX Thiên An đẩy mạnh chuyển đổi số, bán hàng trên sàn thương mại điện tử.

Tại Quảng Ngãi, HTX Dược liệu Thuận Tài sở hữu vùng nguyên liệu hơn 1.000ha với 64 thành viên, chủ yếu là đồng bào DTTS Gié Triêng. Các thành viên đã đưa các sản phẩm chủ lực như sâm Ngọc Linh, sâm dây, cà phê Arabica, nấm lim xanh lên các sàn lớn như Shopee, Lazada. Dù sản phẩm có giá trị cao như sâm Ngọc Linh ít phát sinh giao dịch trực tiếp trên sàn do nhóm khách hàng đặc thù, nhưng các nền tảng số vẫn đóng vai trò là kênh hiệu quả để quảng bá thương hiệu, tiếp cận khách hàng tiềm năng, tạo dựng nền tảng tiêu thụ dài hạn cho sinh kế của đồng bào.

Từ những hoạt động cụ thể, các mô hình này đã đóng góp tích cực vào việc giảm nghèo bền vững tại địa phương, nhất khi TMĐT giúp HTX nâng cao thu nhập thực tế cho thành viên, người dân.

Như tại HTX Đăk Tơ Lung Xanh ở tỉnh Quảng Ngãi, thành lập năm 2017 với 39 hộ thành viên mà 2/3 là người DTTS, HTX hiện sở hữu 4 sản phẩm đạt tiêu chuẩn VietGAP gồm chuối, mít, sầu riêng và chanh không hạt. Bằng việc tận dụng sàn TMĐT nông sản Quảng Ngãi và các sàn quốc gia, HTX đã giảm phụ thuộc vào thương lái, đem về doanh thu hàng tỷ đồng mỗi năm. Thu nhập bình quân mỗi hộ thành viên đạt 60–80 triệu đồng/năm – một con số mang lại sự thay đổi căn bản trong đời sống vùng núi. Đặc biệt, mô hình liên kết sản xuất – chế biến – tiêu thụ và ký hợp đồng bao tiêu sản phẩm của HTX giúp nông dân yên tâm bám đất, bám rừng, từng bước thoát nghèo vững chắc.

Nút thắt chi phí

Tuy nhiên, nếu TMĐT chỉ dừng lại ở bề nổi mà không đảm bảo được biên lợi nhuận cho người sản xuất, mục tiêu giảm nghèo bền vững sẽ khó hoàn thành. Thực tế triển khai tại các HTX vùng miền núi đang vấp phải những lực cản lớn. Câu chuyện tại HTX Lộc Thúy Quỳnh Farm (tỉnh Phú Thọ) là ví dụ. Quy mô 20 hộ thành viên với phần lớn là người có tuổi khiến việc tiếp cận công nghệ thông tin còn hạn chế. Việc thiếu hụt kỹ năng chuyên sâu và chưa nắm vững quy định của các sàn TMĐT khiến nỗ lực số hóa của HTX vẫn còn chật vật, chưa thể chuyển hóa thành nguồn thu nhập ổn định cho thành viên, hộ liên kết.

Đặc biệt, rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở cơ cấu chi phí bán hàng trên sàn, vốn đang "ăn" gần hết thành quả lao động của nông dân. Tại Diễn đàn “Chuyển đổi số trong Hợp tác xã: Từ dữ liệu sản xuất đến mở rộng thị trường” tổ chức gần đây, ông Nguyễn Quốc Huy, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX Nấm Tam Đảo (tỉnh Phú Thọ), đã chỉ ra một nghịch lý đó là càng đưa nông sản lên sàn TMĐT, HTX càng khó có lãi. Khi lợi nhuận không còn, mục tiêu nâng cao đời sống cho thành viên HTX nguy cơ bị ảnh hưởng tiêu cực.

Theo ông Huy, so với kênh bán hàng truyền thống – nơi giá cả ổn định và biên lợi nhuận tuy mỏng nhưng vẫn bảo đảm có lãi để duy trì sản xuất – thì bán qua sàn TMĐT khiến gánh nặng chi phí tăng vọt, khi chiếm tới 60–65% giá bán. Trong đó, phí sàn (phí cố định, phí thanh toán, phí dịch vụ, phí khuyến mại) chiếm khoảng 30–35%; phần còn lại là chi phí đóng gói, vận chuyển, hàng hoàn trả và chi phí quảng cáo, marketing.

HTX Nấm Tam Đảo có nhiều sản phẩm OCOP đã được đưa lên sàn thương mại điện tử.

Bài toán kinh tế đối với một sản phẩm chế biến sâu thể hiện rất rõ điều này. Với sản phẩm có giá thành sản xuất 100.000 đồng, khi bán trực tiếp với giá 130.000 đồng, sau khi trừ chi phí đóng gói và vận chuyển khoảng 10.400 đồng (8% giá bán), HTX còn lãi 19.600 đồng (đạt tỷ suất 15%).

Ngược lại, nếu niêm yết chính sản phẩm đó trên sàn với giá 200.000 đồng (cao hơn 54% giá bán trực tiếp), HTX phải trả 66.000 đồng phí sàn (33%), 10.000 đồng chi phí đóng gói (5%), 18.000 đồng chi phí vận chuyển, hoàn hàng (9%) và 30.000 đồng chi phí quảng cáo, marketing (15%).

Như vậy, tổng chi phí bán hàng lên tới 124.000 đồng (chiếm 62% giá bán), khiến HTX chịu mức lỗ 24.000 đồng trên mỗi sản phẩm (âm 12%). Muốn có lãi tối thiểu 10%, giá niêm yết trên sàn phải đẩy lên mức khoảng 357.000 đồng, tức gấp gần 2,75 lần giá bán trực tiếp – mức giá khó được thị trường chấp nhận.

Đối với nông sản tươi, áp lực chi phí còn khốc liệt hơn. Ví dụ nấm tươi có giá thành 32.000 đồng/kg, bán tại chợ 40.000 đồng/kg giúp người sản xuất lãi 8.000 đồng/kg. Nhưng nếu đưa lên sàn với cùng giá bán, sau khi trừ 62% chi phí (24.800 đồng), người sản xuất chỉ còn thu về 15.200 đồng, chịu lỗ 16.800 đồng/kg.

“Để đạt điểm hòa vốn, giá trên sàn phải nâng lên 84.000 đồng/kg và để lãi 10% thì giá phải lên tới 114.000 đồng/kg, tức gấp gần 3 lần giá bán tại chợ”, ông Huy cho biết.

Sự lệch pha chi phí này đẩy các HTX chân chính vào thế khó. Bởi nếu nâng giá thì mất khách, giữ giá thì chịu lỗ. Hệ lụy là các sản phẩm chế biến sâu – hướng đi giúp nâng cao giá trị nông sản và tạo sinh kế lâu dài – bị chững lại. Chi phí quá cao cũng tạo cơ hội cho hàng giả, hàng kém chất lượng lũng đoạn thị trường. Nếu không sớm tháo gỡ, động lực chuyển đổi số sẽ bị bào mòn, và mục tiêu giúp đồng bào giảm nghèo nhờ kinh tế số sẽ khó đạt được tính bền vững.

Giải nút thắt chi phí, tối ưu nguồn nhân lực

Để TMĐT thực sự trở thành công cụ giảm nghèo hiệu quả và đưa nông sản vùng nông thôn, vùng cao vươn xa, việc tháo gỡ các nút thắt về cơ chế, hỗ trợ HTX tối ưu chi phí là đòi hỏi cấp thiết.

Từ thực tiễn, ông Nguyễn Quốc Huy cho rằng cần xây dựng cơ chế điều tiết phí sàn dành riêng cho nông sản và sản phẩm của HTX. Nhà nước cần làm việc, thỏa thuận với các sàn TMĐT để áp dụng mức chiết khấu ưu đãi khoảng 10–15% giá bán đối với gian hàng HTX, sản phẩm OCOP và sản phẩm có truy xuất nguồn gốc. Khi phí sàn giảm về mức 12%, chi phí vận chuyển tối ưu còn 8% và quảng cáo ở mức 12%, tổng chi phí bán hàng giảm xuống còn 37% . Lực này, với sản phẩm niêm yết 200.000 đồng, HTX sẽ thu về mức lợi nhuận 26.000 đồng (đạt 13%) mà không cần nâng giá bán quá cao, bảo đảm dòng vốn tái sản xuất cho nông dân.

Tối ưu chi phí và nhân lực sẽ giúp HTX đưa nông sản lên sàn thương mại điện tử hiệu quả hơn.

Ngoài ra, bài toán phân chia công việc trong vận hành nội bộ HTX giữ vai trò then chốt. Thực tiễn từ các mô hình điểm sáng như HTX Tri thức - Bản địa Goong hay HTX Nông - Lâm - Thủy sản Phong Niên (Lào Cai) đã chứng minh sức sống của mô hình kinh tế tập thể ứng dụng hiệu quả TMĐT. Các HTX đã phân chia rõ công việc, trong đó người trẻ phụ trách livestream, xây dựng kênh và vận hành số, còn nông dân tập trung làm dược liệu và nông sản sạch dưới sự định hướng của chính quyền và cơ quan quản lý. Từ đây, các sản phẩm hoàn toàn có thể chinh phục hàng chục nghìn người theo dõi và tiêu thụ thành công hàng chục tấn nông sản.

Rõ ràng, việc tháo gỡ được rào cản chi phí và tối ưu nguồn nhân lực chính là chìa khóa để TMĐT không chỉ dừng lại ở một công cụ bán hàng đơn thuần, mà thực sự trở thành bệ phóng vững chắc cho mục tiêu giảm nghèo bền vững ở nhiều địa phương.