Nông sản xứ Tiên 'lên đời' nhờ HTX và văn hóa đổi mới sáng tạo

Lãnh Ngọc thuộc vùng đất Tiên Phước, Quảng Nam trước đây, được hình thành từ ba xã cũ là Tiên Lãnh, Tiên Ngọc và Tiên Hiệp. Hiện xã có 14 HTX hoạt động trong nhiều lĩnh vực như nông nghiệp, lâm nghiệp, chăn nuôi, chế biến nông sản, sản xuất cây giống và phát triển trầm hương. Cùng với các tổ hợp tác, các HTX đang tập hợp nông dân, xây dựng vùng nguyên liệu và kết nối nông sản địa phương với thị trường.

Không còn bán nông sản theo cách cũ

Nhiều HTX ở Lãnh Ngọc đang thay đổi cách làm. Thay vì bán nông sản thô, các HTX liên kết với nông dân, xây dựng vùng nguyên liệu và chủ động đầu vào. Các HTX đầu tư máy móc, đẩy mạnh chế biến sâu và từng bước xây dựng thương hiệu cho sản phẩm.

HTX Nông nghiệp xanh Đất Quảng đẩy mạnh chế biến sâu, xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo và chú trọng sở hữu trí tuệ để nâng giá trị nông sản xứ Tiên.

Chuối, nghệ, gừng, mật ong, bưởi, thanh trà, trầm hương… được các HTX chế biến thành nhiều sản phẩm mới. Nông sản địa phương nhờ đó có thêm giá trị và cơ hội mở rộng thị trường.

Theo ông Mai Huy, Trưởng phòng Kinh tế xã Lãnh Ngọc, chương trình OCOP đang tạo động lực cho kinh tế nông thôn. Địa phương hiện có 8 sản phẩm đạt OCOP từ 3 sao trở lên. Một số sản phẩm tiêu biểu là nhang trầm hương, mứt gừng, mứt bưởi, thanh trà, viên hoàn nghệ trắng mật ong…

Các sản phẩm đều phát triển từ nguồn nguyên liệu bản địa, trong đó nhiều sản phẩm được hình thành trên nền tảng liên kết giữa các khâu sản xuất, chế biến và tiêu thụ. Nhờ đó, giá trị nông sản được nâng lên, đồng thời tạo thêm việc làm và cải thiện thu nhập cho người dân.

“Xã định hướng phát triển thêm các sản phẩm như viên yến mạch chuối xanh, trà gừng mật ong, kẹo cau xứ Tiên, gói xông trầm hương. Đồng thời, địa phương sẽ nâng hạng các sản phẩm OCOP hiện có để mở rộng thị trường”, ông Huy nói.

Đằng sau những sản phẩm mới là sự chuyển biến trong tư duy của HTX trong xã Lãnh Ngọc. Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo được ứng dụng vào từng khâu, từ đầu tư máy sấy, cải tiến quy trình chế biến đến tận dụng phụ phẩm và nâng cao hiệu quả quản lý.

Những thay đổi trong sản xuất đang mở ra thêm giá trị cho sản phẩm. Chất lượng được nâng lên, sản phẩm tạo được dấu ấn riêng và từng bước hình thành nền tảng cho văn hóa đổi mới sáng tạo trong HTX.

Cùng với đổi mới sáng tạo trong các HTX ở xứ Tiên, giới chuyên gia nhấn mạnh sở hữu trí tuệ cần được quan tâm ngay từ đầu. Tên sản phẩm, bao bì, thương hiệu, quy trình hay giải pháp kỹ thuật đều có thể tạo ra giá trị. Những giá trị này cần được nhận diện và bảo vệ.

Khi sáng kiến được khuyến khích, sáng tạo được tôn trọng và thương hiệu được bảo vệ, các HTX sẽ có thêm động lực đầu tư. Đó cũng là cách xây dựng văn hóa đổi mới sáng tạo gắn với sở hữu trí tuệ trong khu vực kinh tế tập thể.

Công nghệ biến nguyên liệu thành sản phẩm

Tại HTX Nông nghiệp xanh Đất Quảng ở xã Lãnh Ngọc, việc nâng giá trị nông sản bắt đầu từ vùng nguyên liệu. HTX liên kết với 20 hộ dân trồng chuối  trên 3,5ha. Chuối được thu mua, chế biến thành Snack chuối Bana đạt OCOP 4 sao. HTX cũng liên kết với nông dân trồng, thu mua gừng, mít để làm viên gừng và mít sấy giòn.

Bà Lương Thị Mỹ Trinh, Giám đốc HTX, cho biết đơn vị kiên trì cùng nông dân khai thác thế mạnh địa phương. Mục tiêu là tạo ra các sản phẩm đặc trưng, chất lượng và có thị trường.

HTX đã đạt chứng nhận HACCP CODEX 2020 trong chế biến, kinh doanh. Thời gian tới, HTX dự kiến đầu tư thêm nhà xưởng, mở rộng sản xuất và tìm hướng xuất khẩu.

Còn tại HTX Sản xuất, thương mại, dịch vụ QNa Farm, công nghệ đang giúp nâng giá trị nông sản xứ Tiên. HTX hiện có 4 sản phẩm OCOP, gồm tinh bột nghệ trắng 3 sao, viên hoàn nghệ trắng 4 sao, bột chuối xanh 3 sao và mứt gừng viên 3 sao.

Bà Phạm Thị Mỵ Nương, Giám đốc HTX, cho biết đơn vị đang liên kết với nông dân tại Lãnh Ngọc và các xã lân cận, xây dựng vùng nguyên liệu nghệ trắng, chuối xanh, gừng... rộng gần 50ha. HTX hỗ trợ giống, kỹ thuật và bao tiêu đầu ra.

Từ năm 2023, QNa Farm xây dựng chuỗi liên kết cây chuối. HTX liên kết với 20 hộ dân trên khoảng 4ha. Trong đó, 1ha đã được cấp giấy xác nhận mã số vùng trồng.

HTX hỗ trợ người dân từ giống, phân bón, nước tưới đến bao tiêu sản phẩm, qua đó giảm sự phụ thuộc vào thương lái. Từ nền tảng liên kết này, HTX từng bước chuyển từ bán chuối tươi sang đẩy mạnh chế biến sâu, nâng cao giá trị sản phẩm.

Bột chuối xanh sấy lạnh, bột ngũ cốc và viên ngũ cốc chuối xanh được đưa ra thị trường. Bột chuối xanh sấy lạnh đạt OCOP 3 sao, ứng dụng công nghệ sấy giúp giữ lại hàm lượng tinh bột kháng tự nhiên. Chuối được đưa vào chế biến ngay sau thu hoạch, qua đó duy trì chất lượng và giá trị nguyên liệu.

Mỗi năm, HTX thu mua và chế biến khoảng 500 tấn chuối tươi, qua đó tạo việc làm thường xuyên cho khoảng 12 lao động với thu nhập bình quân 6-7 triệu đồng/người/tháng.

Phụ phẩm từ quá trình chế biến cũng được tận dụng hiệu quả. Vỏ chuối được ủ làm phân bón hữu cơ cho vùng trồng, vừa giảm chi phí sản xuất, hạn chế chất thải, vừa góp phần thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn.

Từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm, khoa học công nghệ đang tạo chuỗi giá trị mới. Nhưng công nghệ thôi chưa đủ. Tên gọi, thương hiệu, thiết kế, quy trình và những khác biệt của sản phẩm cũng cần được bảo vệ. Đây là điểm giao giữa đổi mới sáng tạo và sở hữu trí tuệ mà các HTX cần chú trọng.

Sáng tạo phải đi cùng giữ thương hiệu

Văn hóa đổi mới sáng tạo ở Lãnh Ngọc đang được thể hiện qua cách các HTX làm mới sản phẩm và tận dụng tốt hơn nguồn nguyên liệu địa phương.

HTX QNa Farm ứng dụng khoa học công nghệ, phát triển sản phẩm OCOP, gắn văn hóa đổi mới sáng tạo với xây dựng và bảo vệ sở hữu trí tuệ.

Đơn cử như HTX Nông nghiệp - Thương mại - Dịch vụ Nhân Tâm hiện có 2 sản phẩm OCOP 3 sao là mộc thanh trà và mứt bưởi xứ Tiên. Bà Hoàng Thị Thúy Nga, Giám đốc HTX, cho biết đơn vị chú trọng chất lượng, an toàn thực phẩm và nhu cầu thị trường.

Mỗi năm, HTX này thu mua khoảng 500kg hoa bưởi tươi, sản xuất gần 100kg trà khô. Trà đóng hộp 100g, giá 40.000 đồng/hộp. Lợi nhuận bình quân khoảng 30%. Sản phẩm được công nhận OCOP 3 sao năm 2024.

Không dừng ở đó, HTX tận dụng vỏ bưởi để làm mứt bưởi xứ Tiên. Cùi bưởi chiếm 60%, kết hợp nước cam 20% và đường mía 20%. Sau khi nấu, sên và sấy, 3kg vỏ bưởi tươi cho khoảng 1kg mứt thành phẩm. Mỗi hộp 300g có giá 120.000 đồng. Sản phẩm đạt OCOP 3 sao năm 2025.

Từ phần nguyên liệu thường bị bỏ đi, HTX tạo ra sản phẩm mới, có tên gọi, bao bì và thị trường riêng. Đây là cách đổi mới sáng tạo gần với thực tiễn sản xuất.

Như tại QNa Farm, đổi mới sáng tạo gắn với chuyển đổi số. HTX xây dựng website, fanpage để quảng bá, nhận đơn hàng trực tuyến. Phần mềm bán hàng và kế toán cũng được đưa vào quản lý.

Khi sản phẩm lên môi trường số, thương hiệu càng cần được bảo vệ. Tên gọi, hình ảnh, bao bì và dấu hiệu nhận diện đều có thể trở thành tài sản trí tuệ. Vì vậy, HTX cần tính đến sở hữu trí tuệ ngay từ khi phát triển sản phẩm.

Đây cũng là nội dung cần được đẩy mạnh trong tuyên truyền khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Các HTX ở xứ Tiên cần biết nhận diện, đăng ký và bảo vệ những giá trị do mình tạo ra.

Sở hữu trí tuệ cần trở thành một phần của văn hóa sản xuất. Tôn trọng sáng tạo, bảo vệ thương hiệu và khai thác đúng giá trị trí tuệ sẽ giúp HTX tạo lợi thế lâu dài.

Với Lãnh Ngọc, “lên đời” nông sản không chỉ là chế biến chuối thành snack, bưởi thành mứt hay gừng thành sản phẩm mới. Đó còn là quá trình tổ chức vùng nguyên liệu, ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số và xây dựng thương hiệu.

Thời gian tới, chính quyền địa phương định hướng phát triển thêm sản phẩm OCOP, nâng hạng sản phẩm hiện có và mở rộng vùng nguyên liệu. Các HTX cũng hướng đến đầu tư công nghệ, sản xuất hữu cơ và bền vững. Mục tiêu không chỉ là thêm sản phẩm OCOP, xa hơn là xây dựng chuỗi giá trị cho nông sản xứ Tiên. Trong đó, HTX liên kết nông dân, công nghệ tạo giá trị mới, đổi mới sáng tạo tạo khác biệt và sở hữu trí tuệ giúp giữ giá trị.