Nông trại Phạm Văn Đồng – Dấu ấn lịch sử, sức sống mới hôm nay

Nông trại Phạm Văn Đồng bên dòng sông Trà Khúc, nơi lưu giữ dấu ấn lịch sử cách mạng của Quảng Ngãi

Dấu ấn một thời khai hoang, lập nghiệp

Tháng 6.1947, đồng chí Phạm Văn Đồng, lúc bấy giờ là Đại diện Trung ương Đảng và Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ở miền Nam Trung Bộ, đến thăm làng Trá, xã Sơn Cao cũ, nay thuộc xã Sơn Linh.

Nhận thấy khu vực này có đất đai màu mỡ, nằm ven sông Trà Khúc, thuận lợi cho việc dẫn thủy nhập điền và tăng gia sản xuất, đồng chí Phạm Văn Đồng đã chỉ đạo khai hoang đất rừng, mở rộng diện tích sản xuất nông nghiệp, xây dựng mô hình kinh tế tự cung, tự cấp phục vụ kháng chiến.

Từ chủ trương ấy, Nông trại Phạm Văn Đồng, người dân quen gọi là “Trại Ông Đồng”, được hình thành và hoạt động trong giai đoạn 1947 - 1949. Đây là mô hình sản xuất tập thể đầu tiên ở vùng trung du miền núi Nam Trung Bộ, đồng thời là một trong 10 nông trại sản xuất nông nghiệp lớn của tỉnh Quảng Ngãi thời điểm đó.

Trong những năm tháng kháng chiến gian khổ, nông trại không chỉ góp phần giải quyết lương thực tại chỗ mà còn tạo nguồn lực phục vụ các chiến trường Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và thực hiện nghĩa vụ quốc tế đối với Lào, Campuchia.

Những vườn cây phủ màu xanh lên vùng đất từng góp sức bảo đảm lương thực cho kháng chiến

Ông Đinh Ná (68 tuổi, thôn Làng Trá), cho biết mô hình nông trại khi ấy đã tạo điều kiện để người nghèo, hộ cận nghèo có đất sản xuất, chăn nuôi, tạo ra lương thực phục vụ cách mạng.

“Bác Đồng tạo điều kiện cho dân nghèo, hộ cận nghèo được sản xuất và chăn nuôi, lấy lương thực đó nuôi quân giải phóng. Đây là vùng giải phóng, bộ đội của chúng ta, cách mạng của chúng ta nên bà con phải giữ”, ông Ná chia sẻ.

Dù chỉ tồn tại trong khoảng hai năm, Nông trại đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử khai hoang, phát triển sản xuất và xây dựng hậu phương kháng chiến của Quảng Ngãi.

Chuyện xưa còn lại qua những địa danh

Lịch sử vùng đất Sơn Linh không chỉ được lưu giữ trong những tư liệu mà còn hiện diện qua tên đất, tên làng và ký ức của người dân.

Theo Quảng Ngãi tỉnh chí của Nguyễn Bá Trác và các cộng sự, từ trước thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, người Việt đã lên vùng Sơn Hà khai hoang, lập làng. Tại khu vực này từng có những người bỏ công sức, tiền của hướng dẫn đồng bào Hrê khai phá ruộng đất, trồng lúa, bắp, chè, cau và xây dựng hệ thống thủy lợi.

Những công trình thủy lợi sơ khai từng giúp người dân có nước sản xuất, trong đó có đập được người dân gọi là “đập Bà Bố”. Những câu chuyện về khai hoang, mở đất ấy tiếp tục được nối dài bằng cuộc khai hoang quy mô lớn gắn với sự ra đời của Nông trại Phạm Văn Đồng.

Người dân thôn Làng Trá chăm sóc vườn cây, từng bước chuyển đổi cơ cấu sản xuất, nâng cao thu nhập

Sơn Linh nằm ở đoạn giữa sông Trà Khúc, từng là cửa ngõ kết nối vùng đồng bằng với miền núi. Dòng sông không chỉ cung cấp nguồn nước cho sản xuất mà còn là tuyến giao thương quan trọng. Ghe, thuyền ngược xuôi trên sông, đưa người và hàng hóa qua lại giữa miền xuôi và miền núi.

Quá trình khai khẩn ruộng đất, giao thương và định cư dần hình thành những cộng đồng cư dân người Việt và Hrê, tạo nên đời sống văn hóa phong phú. Những địa danh như Xóm Ghe, Làng Ghè... cũng được hình thành từ chính quá trình ấy.

Ông Trần Vàng (86 tuổi, ở thôn Làng Trá), kể rằng ông nội mình là cụ Trần Đó cùng gia đình từ Tịnh Giang, huyện Sơn Tịnh cũ, lên vùng Sơn Linh khai hoang lập nghiệp.

Những câu chuyện của các thế hệ đi trước giúp người dân hôm nay hiểu hơn về vùng đất mình đang sống – nơi quá trình khai hoang không chỉ tạo nên ruộng đồng, làng xóm mà còn hình thành một không gian văn hóa cộng đồng gắn bó giữa người Việt và đồng bào Hrê.

Vùng đất Nông trại Phạm Văn Đồng được định hướng gắn bảo tồn giá trị lịch sử, văn hóa với phát triển du lịch

Hồi sinh vùng đất lịch sử

Sau nhiều thập niên, không gian Nông trại Phạm Văn Đồng đang được địa phương từng bước phục hồi bằng một diện mạo mới.

Thực hiện chủ trương chuyển đổi cơ cấu cây trồng, người dân Làng Trá cải tạo đất, phát triển các loại cây ăn quả và cây trồng phù hợp. Những vườn ổi, dừa, cau... phủ màu xanh lên vùng đất từng là khu vực sản xuất của nông trại năm xưa.

Ông Đinh Văn Sối, Trưởng thôn Làng Trá, cho biết việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng đang mang lại những tín hiệu tích cực về thu nhập cho người dân. Các loại cây như dừa, ổi được trồng xen với cau, tạo nên những khu vườn xanh mát, gần sông Trà Khúc, phù hợp để phát triển không gian trải nghiệm và du lịch nông nghiệp.

Theo ông Sối, nếu không gian Nông trại Phạm Văn Đồng được phục dựng, kết hợp với các vườn cây ăn quả và cảnh quan ven sông, địa phương có thể hình thành điểm tham quan, trải nghiệm, thu hút du khách. Qua đó, vừa phát huy giá trị lịch sử của nông trại, vừa mở thêm cơ hội sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân.

“Thực hiện chủ trương của Đảng ủy xã Sơn Linh, bà con chuyển đổi cơ cấu cây trồng, bước đầu đã có thu nhập. Chúng tôi mong muốn sau này hình thành không gian Nông trại Phạm Văn Đồng gắn với du lịch để phát triển hơn nữa, tạo thêm thu nhập cho người dân”, ông Sối chia sẻ.

Sức sống mới cũng đang được cảm nhận rõ hơn qua những đoàn khách tìm đến tham quan, trải nghiệm không gian xanh và tìm hiểu câu chuyện lịch sử của nông trại.

Với người dân Làng Trá, việc du khách tìm về vùng đất này không chỉ mang lại niềm vui mà còn khơi dậy niềm tự hào về quê hương.

Ông Đinh Văn Trờ, người dân thôn Làng Trá, chia sẻ: “Người dân địa phương rất tự hào khi quê hương ngày càng được nhiều người biết đến, du khách từ xa tìm về tham quan, tìm hiểu lịch sử. Qua đó, người dân cũng có thêm cơ hội giao lưu, phát triển hơn”.

Những vườn cây xanh tốt đang tạo diện mạo mới ở xã Sơn Linh

Theo định hướng của xã Sơn Linh, khu vực khoảng 3ha sẽ được quy hoạch, đầu tư phục dựng không gian nông trại, trong đó có các mô hình nhà sàn, khu dịch vụ nông nghiệp và không gian trải nghiệm văn hóa của đồng bào Hrê.

Ông Bùi Đức Thọ, Bí thư Đảng ủy xã Sơn Linh, cho biết địa phương dự kiến huy động khoảng 40 tỉ đồng từ nguồn đầu tư công và xã hội hóa để xây dựng các hạng mục, từng bước hình thành không gian văn hóa, lịch sử gắn với Nông trại Phạm Văn Đồng.

“Địa phương xác định 3ha để xây dựng, trong đó bố trí khoảng 40 tỉ đồng đầu tư công và xã hội hóa xây dựng các nhà sàn, các khu dịch vụ nông nghiệp gắn với những dấu ấn lịch sử trong thời gian Bác Phạm Văn Đồng đến Sơn Linh", ông Thọ cho hay.

Nếu được triển khai đồng bộ, không gian Nông trại Phạm Văn Đồng có thể trở thành điểm kết nối giữa lịch sử, văn hóa Hrê và trải nghiệm sản xuất nông nghiệp. Du khách có thể tìm hiểu câu chuyện khai hoang, tham quan các mô hình nhà sàn, trải nghiệm đời sống cộng đồng và thưởng thức nông sản địa phương.

Trên vùng đất ven sông Trà Khúc, những vườn cây đang xanh lên từng ngày. Cùng với đó là một không gian di sản đang được đánh thức. Khi lịch sử được bảo tồn gắn với đời sống hiện tại, Nông trại Phạm Văn Đồng trở thành minh chứng sinh động cho cách một di sản cách mạng được tiếp nối bằng sức sống mới của cộng đồng.

Ngày 17.8, UBND tỉnh Quảng Ngãi ban hành Quyết định số 2078/QĐ-UBND về việc xếp hạng Nông trại Phạm Văn Đồng là di tích lịch sử cấp tỉnh. Việc xếp hạng di tích là cơ sở quan trọng để địa phương bảo tồn không gian lịch sử, đồng thời tạo tiền đề khai thác giá trị di sản phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.