NSND Tống Toàn Thắng: Nghề xiếc nặng nhọc nhưng lương rất thấp

Nghề nguy hiểm, nặng nhọc

- Với những đặc thù của nghề xiếc, ông có thể chia sẻ phần nào những khắc nghiệt mà người nghệ sĩ đang phải đối mặt?

Nghệ sĩ xiếc phải đánh đổi rất lớn để theo nghề. Trước hết, đây là ngành đặc thù với tuổi nghề ngắn, đòi hỏi quá trình khổ luyện kéo dài, kỷ luật và thể lực cao mới có thể đứng trên sân khấu.

NSND Tống Toàn Thắng làm giám khảo tại cuộc thi Công chúa Xiếc 2025.

Bất cập lớn nằm ở đào tạo và đãi ngộ. Xiếc hiện chỉ có hệ trung cấp, nghệ sĩ sau 5 năm học ra trường hưởng lương hạng thấp nhất, khó nâng hạng do thiếu hệ cao đẳng, đại học. Muốn học thêm để nâng lương gần như không khả thi vì họ bắt đầu nghề sớm, biểu diễn cường độ cao. Khi có thể đi học thì thường đã hết thời kỳ đỉnh cao.

Chế độ thu nhập cũng chưa tương xứng với tính chất lao động nặng nhọc, nguy hiểm. Nghệ sĩ xiếc vẫn xếp chung khối biểu diễn, không có cơ chế riêng nên lương và thù lao thấp, khiến nhiều người bỏ nghề sau vài năm gắn bó.

- Thu nhập của một nghệ sĩ xiếc hiện nay khoảng bao nhiêu, thưa ông?

Thực tế, thu nhập của nghệ sĩ chỉ đủ để duy trì cuộc sống và giúp họ được làm nghề, chứ chưa thể gọi là được hưởng thụ từ nghề. Một nghệ sĩ làm nghề khoảng 15 năm cũng chỉ nhận khoảng 7-8 triệu đồng/tháng.

Nếu có thêm tiền bồi dưỡng từ biểu diễn và tập luyện, thu nhập mới được cải thiện. Thù lao buổi diễn cao nhất khoảng 200.000 đồng. Nếu một tháng có lịch diễn đều, họ có thể kiếm thêm khoảng 5 triệu đồng. Tính cả lương và bồi dưỡng, thu nhập trung bình duy trì khoảng 12-14 triệu đồng/tháng.

Xoay xở để bám trụ

- Khó khăn vậy, nghệ sĩ xiếc xoay xở thế nào để bám trụ, thưa ông?

Tuổi nghề ngắn, rủi ro chấn thương cao cũng khiến nghệ sĩ sớm phải chuyển hướng, trong khi chưa có chính sách hỗ trợ đào tạo lại đầy đủ, chủ yếu tự lo kinh phí. Các đơn vị hiện chỉ có thể hỗ trợ một phần và tạo điều kiện chuyển sang vị trí khác để giữ người.

Các nghệ sĩ Liên đoàn Xiếc Việt Nam trong tiết mục “Đu nón”.

Trước thực tế đó, giải pháp trước mắt là tăng số buổi diễn, tìm thêm nguồn thu để cải thiện thu nhập. Tuy nhiên, về lâu dài vẫn cần chính sách phù hợp hơn để nghệ sĩ yên tâm gắn bó với nghề.

- Ngoài việc tăng số buổi biểu diễn, Liên đoàn Xiếc Việt Nam còn chủ động triển khai những giải pháp gì để nâng thu nhập cho nghệ sĩ?

Thu nhập của nghệ sĩ xiếc không ổn định, phụ thuộc vào số buổi diễn. Vì vậy, họ chỉ đủ trang trải cuộc sống cơ bản, nếu có gia đình, con cái thì rất khó khăn, buộc phải làm thêm.

Ngoài công việc tại đơn vị, chúng tôi khuyến khích nghệ sĩ nhận thêm show bên ngoài, tại các trung tâm giải trí để tăng thu nhập. Tuy nhiên, cơ hội này không đồng đều. Các tiết mục cá nhân hoặc ít người thì dễ nhận show hơn, còn tiết mục tập thể 6-7 người rất khó nên thu nhập bị hạn chế.

Với các tiết mục tập thể, chúng tôi cố gắng hỗ trợ bằng cách duy trì tiền tập luyện và ưu tiên đưa vào chương trình biểu diễn để đảm bảo nghệ sĩ có thêm bồi dưỡng. Đồng thời, đây cũng là cách giữ sự gắn kết - yếu tố rất quan trọng với xiếc, nơi mỗi cá nhân phải phối hợp chặt chẽ với tập thể.

Tất cả giải pháp đều mang tính linh hoạt, dựa trên tinh thần tự lực, nhằm duy trì hoạt động của đơn vị, đảm bảo đời sống cho nghệ sĩ và giữ được sự đoàn kết trong tập thể.

Kỳ vọng luồng sinh khí mới

- Tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI đã xem xét Dự thảo Nghị quyết về một số cơ chế, chính sách đột phá phát triển văn hóa Việt Nam, trong đó đề có xuất nhiều chính sách ưu đãi đầu tư, tài trợ trong lĩnh vực văn hóa. Ông kỳ vọng các chính sách này sẽ tác động thế nào với đời sống và điều kiện làm nghề của nghệ sĩ biểu diễn thời gian tới?

Nếu các chính sách này được triển khai hiệu quả, đời sống của nghệ sĩ sẽ được cải thiện, giúp họ yên tâm gắn bó với nghề.

Các nghệ sĩ của Nhà hát Nhạc vũ kịch Việt Nam trong vở ballet “Kẹp hạt dẻ”.

Đây cũng là nền tảng để họ tiếp tục khổ luyện, phát huy sáng tạo, vươn tới những đỉnh cao mới. Đồng thời, chính sách phù hợp sẽ thu hút thêm nguồn nhân lực trẻ, bổ sung lực lượng cho đội ngũ văn nghệ sĩ, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Với nghệ thuật xiếc, đây thực sự là một bước tiến lớn, mang lại nhiều kỳ vọng. Ngay từ đầu năm, chúng tôi đã tổ chức trao đổi, phổ biến trong đơn vị về những định hướng mới. Nghệ sĩ không chỉ làm một việc mà cần phát triển đa kỹ năng, đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh chuyển đổi mạnh mẽ, hội nhập và hướng tới phát triển công nghiệp văn hóa.

- Ở vai trò quản lý cũng như hoạt động nghệ thuật xiếc, ông đề xuất gì để triển khai Nghị quyết nếu được thông qua?

Dự thảo Nghị quyết cho thấy đã có nghiên cứu kỹ lưỡng. Tuy nhiên, trong các văn bản triển khai cụ thể thời gian tới, cần nhấn mạnh hơn yếu tố "đặc thù" với các loại hình như xiếc, múa rối nước, ballet.

Nghệ sĩ xiếc có tuổi nghề ngắn, rủi ro cao, dễ gặp tai nạn, vì vậy cần cơ chế riêng về bảo hiểm sức khỏe, tai nạn, tính mạng và chính sách hỗ trợ đào tạo lại khi không còn biểu diễn.

Về nội dung nghệ sĩ tham gia giảng dạy, truyền nghề, cần hướng dẫn cụ thể để tránh áp dụng dàn trải. Thực tế có nhiều nghệ sĩ gặp tai nạn, mất khả năng biểu diễn nhưng vẫn còn năng lực, cần được hỗ trợ chuyển đổi nghề phù hợp.

Bên cạnh chính sách đãi ngộ, khó khăn lớn là nguồn lực tài chính khi các đơn vị phải tự chủ, phụ thuộc vào doanh thu trong khi giá vé và lượng khán giả hạn chế. Do đó, cần xây dựng hệ sinh thái văn hóa gắn với du lịch, thương mại, thúc đẩy xã hội hóa, thu hút doanh nghiệp tham gia.

Việc đưa nghệ thuật vào sản phẩm du lịch sẽ giúp tạo nguồn thu bền vững, biến biểu diễn thành một mắt xích trong chuỗi giá trị. Muốn vậy cần sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và đơn vị nghệ thuật. Đồng thời, các giải pháp cần được triển khai bằng mô hình cụ thể, thí điểm, đánh giá và nhân rộng để chính sách thực sự đi vào đời sống.