NSND Trần Ly Ly: Bản lĩnh của người phụ nữ là dám lựa chọn và chịu trách nhiệm

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, TS, NSND Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam, nhìn lại những thay đổi khi đảm nhiệm các vai trò khác nhau. Chị cũng đặt ra một vấn đề: phụ nữ cần được nhìn nhận qua năng lực sáng tạo, tổ chức và ra quyết định, thay vì chỉ qua sự mềm mại hay khả năng chăm sóc người khác.

TS, NSND Trần Ly Ly, Bí thư Đảng ủy Học viện Múa Việt Nam. Ảnh: NVCC

Bản lĩnh trong từng lựa chọn

+ Từ một nghệ sĩ múa, biên đạo, đạo diễn đến người đảm nhiệm nhiều vị trí quản lý, chị đã nhiều lần bước sang những vai trò mới. Đâu là lựa chọn khó khăn nhất và điều gì giúp chị đủ bản lĩnh để đi tiếp?

- NSND Trần Ly Ly: Mỗi giai đoạn của cuộc đời đều đặt ra những câu hỏi khác nhau. Khi còn là nghệ sĩ múa, tôi quan tâm đến ngôn ngữ cơ thể, cảm xúc và khả năng biểu đạt qua nghệ thuật. Khi trở thành biên đạo, đạo diễn, tôi suy nghĩ nhiều hơn về cách kết nối các cá nhân thành một chỉnh thể sáng tạo.

Bước vào quản lý, tôi phải nhìn rộng hơn. Trách nhiệm không chỉ dành cho một tác phẩm mà còn cho cả tập thể, một thiết chế nghệ thuật và sự phát triển lâu dài của lĩnh vực mình phụng sự.

Với tôi, khó khăn không đơn thuần là chuyển từ vị trí này sang vị trí khác, mà là chấp nhận thay đổi chính mình. Mỗi vai trò đều đòi hỏi tôi phải học lại, nhìn nhận lại. Đôi khi, tôi phải từ bỏ những điều đã quen thuộc.

Bản lĩnh không có nghĩa là không sợ hãi hay luôn biết chắc con đường phía trước. Đó là khi chưa biết hết mọi điều, mình vẫn đủ tỉnh táo để lựa chọn, đủ trách nhiệm để đi đến cùng và đủ khiêm nhường để nhận ra những điều còn thiếu.

Điều giúp tôi tiếp tục là tình yêu nghệ thuật và niềm tin vào giá trị công việc. Tôi cũng ý thức rằng những gì mình làm không chỉ dành cho bản thân.

Tôi tin nghệ thuật có thể làm phong phú tâm hồn con người. Công tác quản lý, nếu được thực hiện bằng trách nhiệm và tầm nhìn, có thể tạo môi trường để nhiều người cùng phát triển.

+ Khi đảm nhiệm những vị trí lãnh đạo quan trọng trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, chị có từng cảm thấy mình phải nỗ lực nhiều hơn để khẳng định năng lực của một người phụ nữ? Những trải nghiệm đó giúp chị nhận ra điều gì về cơ hội và thách thức của phụ nữ ở vị trí đứng đầu?

- NSND Trần Ly Ly: Khi một phụ nữ đảm nhiệm vị trí lãnh đạo, điều quan trọng nhất là năng lực, bản lĩnh, tầm nhìn và giá trị thực tế mà người đó tạo ra. Tuy nhiên, phụ nữ đôi khi vẫn phải đối diện với những kỳ vọng khác nhau về vai trò, cách ứng xử và cách thể hiện quyền lực.

Trong nghệ thuật, phụ nữ có mặt ở nhiều vị trí quan trọng, từ sáng tạo, biểu diễn đến đào tạo và quản lý. Nhưng để họ có thể đi xa hơn, chúng ta cần nhìn nhận phụ nữ ngoài những phẩm chất như mềm mại, tinh tế hay khả năng chăm sóc người khác. Họ còn có tư duy chiến lược, năng lực tổ chức, khả năng ra quyết định và tinh thần chịu trách nhiệm.

Tôi không muốn nhìn câu chuyện này như cuộc cạnh tranh giữa nam và nữ. Điều cần thiết hơn là một môi trường đánh giá công bằng bằng năng lực, hiệu quả công việc và phẩm chất nghề nghiệp.

Phụ nữ ở vị trí đứng đầu có thể chịu nhiều áp lực. Mỗi quyết định đều tác động đến con người và tổ chức. Nhưng vị trí ấy cũng mở ra cơ hội đóng góp ở phạm vi rộng hơn. Họ có thể tạo điều kiện cho những tài năng khác phát triển, tham gia định hình tương lai của lĩnh vực mình phụ trách.

Khi có đủ năng lực và được trao cơ hội, một phụ nữ không chỉ chứng minh khả năng của bản thân. Họ còn góp phần mở rộng cách nhìn của xã hội về những gì phụ nữ có thể làm.

+ Công việc sáng tạo cần sự nhạy cảm, trong khi quản lý đòi hỏi sự quyết đoán và khả năng chịu trách nhiệm. Chị đã dung hòa hai yêu cầu này như thế nào? Theo chị, những phẩm chất nào của phụ nữ có thể trở thành lợi thế trong sáng tạo và lãnh đạo?

- NSND Trần Ly Ly: Tôi không nghĩ sáng tạo và quản lý là hai thế giới đối lập. Sáng tạo cần tự do nhưng cũng cần kỷ luật. Quản lý cần nguyên tắc nhưng phải thấu hiểu con người. Chỉ có cảm xúc, tác phẩm có thể thiếu cấu trúc. Chỉ có nguyên tắc, tổ chức có thể thiếu sức sống.

Nghệ thuật múa dạy tôi lắng nghe những điều không được nói thành lời. Một chuyển động nhỏ cũng có thể chứa đựng những biến đổi lớn trong nội tâm con người.

Với vai trò tổng đạo diễn “Những lớp phù sa”, NSND Trần Ly Ly đưa nét đẹp làng quê, làng nghề và ký ức văn hóa Bắc Bộ lên sân khấu bằng ngôn ngữ múa đương đại. Ảnh: BTC

Khi làm quản lý, tôi hiểu sự thấu cảm phải đi cùng khả năng phân tích, tổ chức và quyết định. Hiểu một người không có nghĩa là bỏ qua trách nhiệm. Ngược lại, sự thấu hiểu giúp chúng ta quyết định thấu đáo hơn.

Người lãnh đạo cần cả trái tim và cái đầu. Trái tim giúp mình hiểu động lực, hành động và những tổn thương của người khác. Cái đầu giúp phân biệt mong muốn với thực tế, lợi ích trước mắt với mục tiêu lâu dài.

Sự tinh tế, khả năng quan sát, tính kiên trì và năng lực kết nối có thể là lợi thế của nhiều phụ nữ. Nhưng đó không phải những phẩm chất chỉ phụ nữ mới có. Mỗi người cần nhận diện thế mạnh, phát triển thành năng lực chuyên môn và dùng nó để tạo ra giá trị.

Lãnh đạo không phải là khiến mọi người làm theo ý mình. Đó là tạo ra tầm nhìn rõ ràng, môi trường tin cậy và một hệ thống tốt. Nhờ vậy, tập thể có thể làm nên những điều lớn hơn khả năng riêng lẻ của từng người.

Vững vàng trước đổi thay, tự tin theo đuổi khát vọng

+ Phía sau những thành công được công chúng nhìn thấy, chị đã trải qua những áp lực hoặc sự đánh đổi nào? Có khi nào chị hoài nghi về lựa chọn của mình và điều gì đã giúp chị giữ được tinh thần, tiếp tục sáng tạo?

- NSND Trần Ly Ly: Không có hành trình nào chỉ gồm những thời điểm thuận lợi. Trong nghệ thuật và quản lý, các lựa chọn thường đi cùng trách nhiệm, áp lực và những đánh đổi mà người ngoài không phải lúc nào cũng thấy.

Làm nghệ thuật, có lúc tôi dành rất nhiều thời gian, năng lượng và tâm trí cho một tác phẩm. Làm quản lý, mỗi quyết định còn liên quan đến tập thể, cơ hội và tương lai của nhiều người.

Điều khó đôi khi không phải là làm việc nhiều. Đó là giữ được sự tỉnh táo, công bằng và niềm tin vào những giá trị mình theo đuổi trong hoàn cảnh phức tạp.

Ai cũng có lúc tự hỏi mình đã chọn đúng chưa, có thể làm tốt hơn không, con đường đang đi còn phù hợp không. Tôi không xem đó là sự yếu đuối. Hoài nghi đôi khi là cơ hội để nhìn lại, điều chỉnh và trưởng thành.

Qua thời gian, tôi hiểu không nên lấy một giai đoạn khó khăn để kết luận về toàn bộ cuộc đời. Vị trí, hoàn cảnh và cả những điều tưởng như chắc chắn đều có thể thay đổi. Nhưng tri thức, trải nghiệm, năng lực sáng tạo cùng những giá trị tích lũy sẽ là nền tảng để bước tiếp.

Tôi cũng học cách chấp nhận mình không thể kiểm soát mọi thứ. Điều có thể kiểm soát là thái độ, cách ứng xử, chất lượng công việc và khả năng đứng dậy sau biến động.

Tôi vẫn yêu nghệ thuật, muốn học hỏi và sáng tạo. Tiếp tục làm việc, suy nghĩ và tạo ra giá trị mới là cách tôi giữ cho mình không ngừng chuyển động.

+ Từ thực tế hoạt động nghệ thuật và đào tạo thế hệ trẻ, chị nhìn nhận thế nào về vị trí của phụ nữ trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn hiện nay? Các đơn vị nghệ thuật và xã hội cần thay đổi điều gì để phụ nữ có thêm cơ hội phát huy năng lực và đảm nhiệm vai trò lãnh đạo?

- NSND Trần Ly Ly: Phụ nữ giữ vị trí quan trọng trong nghệ thuật biểu diễn. Họ là nghệ sĩ, biên đạo, đạo diễn, nhà nghiên cứu, giảng viên, nhà sản xuất và người quản lý. Họ tham gia toàn bộ quá trình hình thành, phát triển và trao truyền giá trị nghệ thuật.

Tuy nhiên, có tài năng chưa chắc đã đủ điều kiện phát triển tài năng. Cơ hội đào tạo, môi trường làm việc, khả năng tiếp cận các vị trí quyết định và cơ chế đánh giá công bằng đều rất quan trọng. Cần xem phụ nữ có được trao cơ hội thực chất hay không, thay vì chỉ đếm số lượng trong tổ chức.

Theo NSND Trần Ly Ly, bản lĩnh của người phụ nữ nằm ở sự thấu hiểu bản thân, dám lựa chọn và chịu trách nhiệm với con đường mình theo đuổi. Ảnh: NVCC

Các đơn vị nghệ thuật trước hết cần xây dựng môi trường chuyên nghiệp, minh bạch. Việc đánh giá phải dựa trên năng lực và kết quả công việc. Phụ nữ cần được đào tạo về lãnh đạo, được giao nhiệm vụ thử thách và có cơ hội chứng minh năng lực qua thực tiễn.

Cách tổ chức công việc cũng cần nhân văn hơn. Người lao động cần có điều kiện phát triển nghề nghiệp mà không phải đánh đổi toàn bộ đời sống cá nhân. Điều này đặc biệt cần thiết với nghệ thuật biểu diễn, nơi cường độ luyện tập cao và giờ làm việc không cố định.

Trong đào tạo, tôi mong nghệ sĩ trẻ, cả nam và nữ, được nuôi dưỡng cả kỹ thuật, tài năng lẫn tư duy độc lập. Họ cần khả năng hợp tác, ý thức nghề nghiệp và trách nhiệm xã hội.

Một nghệ sĩ giỏi cần năng lực sáng tạo. Muốn đi xa hơn, họ còn phải biết tự học, tự đổi mới và hiểu mình đang đóng góp gì cho cộng đồng.

Xã hội cũng cần vượt qua cách nhìn phụ nữ chủ yếu qua những vai trò truyền thống. Họ là những cá nhân có năng lực, khát vọng và quyền lựa chọn con đường phát triển.

Một môi trường thực sự tiến bộ không phải là nơi phụ nữ được ưu tiên chỉ vì họ là phụ nữ. Đó là nơi họ không bị giới hạn cơ hội vì giới tính của mình.

+ Nhân ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, chị muốn gửi thông điệp gì tới những phụ nữ trẻ đang theo đuổi khát vọng riêng nhưng vẫn lo sợ thất bại, định kiến hoặc chưa đủ tự tin bước ra khỏi vùng an toàn?

- NSND Trần Ly Ly: Đừng vội từ bỏ điều mình thực sự yêu thích chỉ vì sợ chưa đủ giỏi, chưa đủ mạnh mẽ hoặc chưa được công nhận.

Không ai bắt đầu với đầy đủ kinh nghiệm và sự tự tin. Nhiều khi, tự tin không đến trước hành động. Nó hình thành trong quá trình học hỏi, làm việc, mắc sai lầm và vượt qua giới hạn của chính mình.

Nhưng theo đuổi khát vọng không có nghĩa chỉ cần đam mê là sẽ thành công. Các bạn cần học tập nghiêm túc, tích lũy năng lực và hiểu rõ thực tế. Cần chịu trách nhiệm với lựa chọn, đồng thời sẵn sàng thay đổi khi con đường cũ không còn phù hợp.

Tôi cũng mong các bạn đừng mắc kẹt trong việc so sánh với người khác. Mỗi người có điểm xuất phát, hoàn cảnh và nhịp phát triển riêng. Điều quan trọng là hiểu mình hơn hôm qua, làm tốt hơn và tiến gần hơn đến những giá trị mình tin tưởng.

Phụ nữ không nhất thiết phải chứng minh sự mạnh mẽ bằng cách gánh vác mọi thứ một mình. Chúng ta có thể cần giúp đỡ, có thể mệt mỏi, dừng lại để suy nghĩ hoặc bắt đầu lại. Những điều ấy không làm chúng ta kém bản lĩnh.

Với tôi, tự do lớn nhất của phụ nữ là hiểu mình, có quyền lựa chọn và đủ năng lực chịu trách nhiệm với lựa chọn ấy. Đừng sống chỉ để đáp ứng kỳ vọng của người khác. Nhưng cũng đừng nhầm tự do với sự tùy hứng. Hãy xây dựng tri thức, nội lực và một hệ giá trị vững vàng.

Nhân ngày 20/10, tôi chúc mỗi phụ nữ giữ được sự dịu dàng mà không đánh mất chính kiến. Giữ lòng nhân ái nhưng không đánh mất giới hạn của bản thân. Và giữ được ước mơ ngay cả khi cuộc đời có những giai đoạn không như mong đợi.

Bản lĩnh không phải là không bao giờ ngã xuống. Bản lĩnh là sau những đổi thay, chúng ta vẫn có thể đứng lên, hiểu mình hơn và tiếp tục sống một cuộc đời có ý nghĩa.